Si Baldo at ang Mga Siga ng Kalye Trese

"Ihagis mo ang bola Popo tapos kunyari sasaluhin ko bago dumating si Shirley," sabi ni Baldo na abala sa kakapraktis ng kunyaring bola habang itinatapon sa hangin. Si Popo naman ay nagtataka kung dapat pa ba niya talaga ‘yun gawin gayong makailang beses na nila tinatapunan si Shirley ng bola sa magkakaibang araw. Tuwing mag-aalas otso ng umaga kasi ay nag-aabang na sila sa gawing kanto ng Kalye Trese para abangan si Shirley na alam nila na papasok na sa eskwelahan sa oras na yaon. Kapag matamaan na si Shirley ng bola, sabay sabay naman silang kakaripas ng takbo sa magkakaibang direksyon  at magkikita na lang sa napagkasunduang tagpuan.  Batid kasi nila na magtititili na naman si Shirley para humingi ng tulong na siya namang hudyat sa pagsisidatingan ng mga usisero at usisera. Pero sa paulit ulit na nangyayari na ganun, paglaon ay hindi na rin sila pinapansin ng mga tao. Gayun rin naman si Shirley. Pagkatama ng bola sa kanya, magpapagpag na lang siya ng kakarampot na dumi at tsaka patuloy na babaybay sa Kalye Trese para dumiretso sa eskwela.

Limang bata ang may kinalaman sa araw araw na gulong ito na tinuturing din na sikat na sikat kahit sa kabilang kalye kung puro kabalustugan lang ang pag-uusapan. Sila ang tinatawag na mga ‘Siga ng Kalye Trese’ sa pambubulabog sa mga nagdaraan lalo sa mga kababaihan na gaya ni Shirley.  Si Baldo ang tumatayong lider ng grupo. Payat siya na nakasuot ng kunya-kunyaring salamin at kahit kailan ay hindi nawawalan ng tangan sa kamay ng kahit anong nakulambit na mga laruan galing sa iba pang mga bata. Si Popo naman ay ang batang mahilig lagi maglaro lalong lalo na ng baseball. Noong rumaket ang grupo sa isang malapit na eskwelahan ay naipasa sa kanya ni Baldo ang nakulambit nilang bola at gloves na hanggang sa ngayon ay ayaw na niyang bitawan. Napagdesisyunan na lang nila sa siya na ang taga-tago nito hanggang sa inangkin na niya nang tuluyan. Kasama rin sa grupo si Byorn. Anak raw siya ng Europeo. Kung saan man ‘yun parte ng kalye ng mundo nagmula ay hindi rin nila alam. Basta isang araw raw ay nabuntis na lamang ang nanay niya at itinurong ama ang napadaan lamang na turista na abalang kumukuha ng mga larawan sa Malate Church. Wala rin namang makapagsasabi kung totoo nga. Pero bali balita na sinusustentuhan ng Europeo ang nanay ni Byorn kaya siguro lagi silang maraming pagkain sa bahay; kaya siguro lumaki siyang napakataba. Kahapon nga ilang bulto ng tsokolate na ang dumating. Galing raw sa tatay niya. Ang isa pa nilang miyembro ay si Archie na tinuturing na pinakamatalino sa pangkat dahil sa siya lang ang nakapag-aral sa kanila. Tumigil na lamang siya dahil sa kapos sa pera ang kanyang magulang. Pero hindi niya kailanman nakalimutan ang mga leksiyon ng nakaraang taon. Minsan dinadala pa niya ‘yun sa grupo para pag-usapan subalit kahit kailan ay hindi sila naging interesado. At ang panghuli naman ay si Pipito na ubod ng kulit. Siya ang tanging bata sa pangkat na mahilig mangiliti at manggulo kahit wala naman sa lugar. Ilang beses na nga siyang tinitiwalag sa grupo pero siya pa rin ay mapilit na sumasali. Pabulong na nga lang na sinabi ni Baldo na gawin na lang nila siyang saling pusa.

Masasabi ring kinatatakutan ang mga siga ng Kalye Trese pero hindi naman sa puntong lahat ng tao ay natatakot sa kanila. Ang mga ilan lamang naman ang mga takot tulad ng mga mangilan-ngilan na mga puntirya nila laging biktima na kalimitan ay mga mag-aaral na dumadaan sa mismong kalye na yaon. Kukunin nila ang kanilang anumang gamit na dala, laruan man o pagkain sa paraang padahas hanggang sa hindi na makapalag ang biktima.

Oo naging suki na rin sila ng mga ilang patawag sa baranggay. Kilala na nga sila ng mga opisyal doon na pagkatapos naman ng panunumbong ay nauuwi lang sa wala. Kamag-anak kasi ni Pipito si kapitan. Aamin lang si Pipito na siya ang may pakana ng lahat. Sa kakulitan niya ay alam na ni kapitan na ang tanging makakapagdesiplina kay Pipito ay ang kanyang sarili. Kaya lagi na lang sila nakakalabas ng brgy hall. Maiiwan si Pipito para sermonan. Ganyan lagi ang nakagawiaan kapag mahuli. Ituro lang si Pipito at ang lahat ay magiging plantsado.

“Ano hindi mo ba ihahagis?,” sigaw ulit ni Baldo kay Popo.

“Baldo wala pa naman si Shirley ah?,” dahilan ni Popo. Napatingin rin si Byorn, Archie, at Pipito sa kanya sabay tawa nang palihim sa kanilang mga sarili. Alam nila na isang napakalaking kasalanan ang magtanong sa pinuno. Yaon ang nasasaad sa kanilang isinumpa sa grupo na tinatawag nilang kredo. Unang una ito sa listahan. Pangalawa ay ang pagbabawal na makalimutan ang una sa kredo. At ang pangatlo, ay ang pagbabawal na kalimutan ang pangalawa sa parehong kredo. Nanginig si Popo. Hindi na niya halos magalaw ang kanyang mga kamay sa takot.

“Lagot ka kay Baldo Popo!,” sabi ni Archie. “Isang napakalaking kasalanan ang magtanong sa pinuno,” paulit ulit na dagdag niya.

“Ano ang sabi mo Popo?,” pasigaw ni Baldo kay Popo. Nag-umpukan papunta sa kabila sa likod ni Baldo sina Byorn, Archie, at Pipito na parang may mangyayaring napakaimportanteng pagtatanghal sa dalawa. Tumahimik si Popo. Dala dala pa rin ang bola ay napatitig lang siya sa lupa na takot na takot. Ganoon lagi ang eksena sa oras na malaman ng grupo na lumalabag ang isa sa nakasumpaan; sa kredo. Hindi naman kasi yaon maiiwasan. Sino ba naman ang hindi makakaiwas na magtanong sa taong lagi mong kasama. At kung alam mo na magtatanong ka mahirap na pigilan ang utak mo na balangkasin pa ang mga salita para gawin itong simpleng pangungusap. Halimbawa sa simpleng ‘kamusta Baldo?’, kailangan mo itong sabihin bilang ‘kamusta, yan ang salitang gusto kong itanong sayo Baldo.’ Si Baldo naman ay agad naman ngingiti at sasagot. Matutuwa siya dahil ang kanyang mga miyembro ay sumusunod sa kanyang panuntunan. Mag-lilimang buwan na ang mga siga ng Kalye Trese kaya alam ni Baldo na dapat kabisado na ng lahat ang kanilang kredo kaya noong mga oras na yaon na narinig niyang nagtanong si Popo, alam niya na ito ay dapat na patawan ng parusa.

“Ayon sa nakasaad sa panuntunan ang sinumang lalabag ay kailangang  magdamit ng babae at kumembot sa bahay ng mga Ubando”, sagot ni Archie na buong pagmamalaki na kabisadong kabisado niya. Wala naman kasi talagang kasulatan ang panuntunan ng mga siga ng kalye trese. Sa katunayan gumawa si Archie noon para sa kanila pero pinunit lang naman agad ito ni Baldo dahil hindi rin naman raw niya maintindihan. Baka raw pinagloloko lamang siya nito sa mga kung anuanong kinahig ng  manok ang nasa piraso ng papel. Kaya ang naisip ni Baldo na paraan upang makatanda ang lahat ay ang pagbigkas ng kredo araw araw. Sa bawat umaga na sila ay magkakasama, kailangan na sambitin ng lahat ng miyembro nang sabay sabay ang kredo kahit umuulan pa o bumabaha. Gayun lamang ang paraan ni Baldo para malaman niya na batid ng lahat ang kredo.

“Ano ang ating kredo mga kasamang siga ng kalye trese?,” pasigaw ni Baldo na naisip na gawin muli ang ritwal kahit nagawa na nila ito kaninang umaga. Sapagkat bawal magtanong at mahirap ang magbalangkas pa ng tanong upang gawing pangungusap, agad na nagsipormal na lang ang lahat kasama si Popo na kahit may atraso ay sumabay sa pagsambit ng kanilang pasalitang panuntunan. Nagsilinya ang lahat. Sabay sabay nilang sinabi ang kredo na may kasama pang magkahalong sigaw at kakatuwang aksyon:

Kami ang mga siga ng kalye trese sumasaludo

Isisigaw nang malakas walang anumang barado

Bukod sa susundin namin ang pinunong si Baldo

Magkikita kami mula Linggo hanggang Sabado

Para sabihin itong kakarampot naming kredo

Unang kredo!

Una sa lahat sa utak ikandado
Isang kasalanan ang magtanong sa pinunong si Baldo

Balangkasin ang utak lahat parang rekado

Upang maalis ang tanong gawin mo tarantado

Pangalawang kredo!

Pagbabawal ito na makalimutan ang unang kredo

Mga linya nito kailangan lahat ay kabisado

Walang mahirap huwag kang kabado

Kung ayaw mo mabugbog sarado

Pangatlong kredo!

Pagbabawal ito na makalimutan ang pangalawang kredo

Madali lang yan parang sumuot ka lang ng sando

Walang kulang walang yamado

Sumunod ka lang sagot ka ni Baldo

Yaman din lang na sinumang lumabag sa mga kredo

Matulala ka na magsisi at siguradong dedo

Kailangan ay magdamit babae kumembot nang ganado

Nang sandaang beses paikot na parang hinahalong arroz caldo

Sa tapat mismo ng bahay ng mga Ubando.

Napangiti si Baldo na lagi niyang ginagawa sa tuwing matapos ang kanilang pagsasambit sa kredo. Siya kasi ang may gawa ng lahat ng ‘yun pati ang mga kakatuwang galaw na nakuha niya sa ilang nag-eensayo ng cheering sa katabing paaralan sa kalye trese. Hindi siya sumasabay sa kanila. Nakatayo lang siya sa gitna nila para pagmasdan kung sino ang nawawala at kung sino ang kailangan ng ensayo sa pagkabisa. Masaya siya sa araw na iyon dahil kabisadong kabisado ng lahat ang mga galaw. Walang sinumang pumalpak. ‘Di gaya noong nakaraang Linggo na napansin niyang si Byorn ay sunod sunod na nagkakamali. Hindi naman agad naniwala si Baldo na may sakit ito gaya ng kanyang laging dinadahilan. Galit na sinigawan niya si Baldo noon sabay sabi na kapag hindi niya siniseryoso ang samahan ay maaari na siyang tumiwalag. Mabuti na lamang at gumaling agad siya at masiglang nagawa ang kanilang ritwal na walang pagkakamali.

Pagkatapos ng ritwal na yaon,  kinaugalian na kailangan na tumahimik ang lahat; walang tawa, walang ngiti, walang emosyon. Ito raw kasi ang tanda ng paggalang sa kredo; na ito ay seryoso ay hindi isang biruan lamang. Wala rin dapat mangahas na maunang magsalita. Si Baldol lang ang may karapatan nito. Kung sa bagay kahit natapos na si Baldo sa pagsalita, kalimitan na tahimik pa rin naman ang lahat sa kadahilanan nga na bawal ang magtanong sa pinuno ng kahit ano; ng kahit tungkol pa sa nilalaman ng kredo. Kahit may gusto silang itanong noong mga unang araw ng pagbibigkas nila ng sinasabing ritwal, naging laman ng isip ng mga miyembro kung bakit nga ba Ubando ang ginamit sa katapusan ng ritwal. Paglaon ay nalaman rin nila ito nang makita ang ID ni Shirley isang araw noong tinapunan nila ito ng bola. Ang apelyido pala ni Shirley ay Ubando. Kaya doon sa tapat ng kanilang bahay lagi ang kanilang punta sa tuwing may lumalabag.  Naglakad si Baldo papunta doon sa araw na yaon. Batid ng lahat na ito na ang nalalapit na parusa ni Popo sa paglabag sa unang kredo. Halos lahat na ata ay nakadaan na ng gayong parusa pero nakakahiya pa rin talaga sapagkat ang bahay nila Shirley ay daanan ng halos lahat ng mga taong papasok sa Kalye Trese.

Sumaludo si Byorn kay Baldo at nagpaalam upang kunin ang damit na susuotin ni Popo. Pagbalik niya, bitbit na niya ang isang pink na dress ng kanyang maliit na kapatid.  Sabay sabay silang tumawa nang maibigay na nila ito kay Popo at nagtago sa bandang gilid ng bahay.  Hihintayin nila itong suotin ni Popo at kumembot. Sa likod naman ng halamanan, kailangan nilang  bumilang ng isandaang beses na mga kembot.

Mabilis na isinuot ni Popo ang dress. Hindi na niya inanda ang mga dumadaan. Humarap siya mismo sa tapat ng gate sa harap ng bahay ng mga Ubando gaya ng napapaloob sa kredo. Dahan dahan niyang ikinembot ang kanyang pwet. Umuga uga ang dress na parang sumusunod sa alon ng kanyang katawan. Kumembot siyang muli na mabilis na mabilis. Halos mamatay sa kakatawa sila Byorn sa kaaawa awang kaibigan na nagsisimula nang pagkumpulan ng mga dumadaan. Ang lahat ay nagtataka kung bakit ang isang batang lalaki sa kay gandang umaga ay nakadamit pambabae at nakaharap sa gate nila Shirley para gumiling ng gumiling; umikot ng umikot na parang trumpo. Sinubukan nila na kausapin si Popo subalit hindi naman sila sinagot nito sapagkat abala siya sa pagbibilang. Kailangan kasi na isandaang ikot ang gawin niya sa oras na ‘yun.

Sa halos apatnapung ikot ay nagulat siya nang marinig ang pagbukas ng mataas na gate ng bahay ng mga Ubando. Nakita niya si Shirley na nakauniporme at nakahanda nang maglakad papasok. Natigilan si Shirley sabay titig kay Popo. Hanggang mapagdesisyunan ni Shirley na lumapit dito. Matagal tagal rin siyang tumitig sa paikut ng paikot na Popo hanggang sa unang pagkakataon, bukod sa pag-iyak niya na kadalasan na naririnig ni Popo sa kanya dahil sa pagtatama niya ng bola dito ay narinig niyang nagsalita si Shirley.

“Iwan mo na kasi ang grupo mo. Wala kang mapapala sa kanila,” ang sabi ni Shirley sabay hawak sa braso ni Popo. Hindi siya pinansin ni Popo at patuloy pa rin sa pagiling pero hindi pa rin tumigil si Shirley. “Pinaglololoko lang kayo ni Baldo. Alam ko ang kredo niyo na walang kwenta na puro pabor sa kanya.”

Patuloy pa rin sa paggiling si Popo. Hindi siya dapat tumigil pero siguro may punto rin naman si Shirley. Kaya pabulong niya itong kinausap na sa bawat ikot nito ay nagsasalita siya kahit mahirap pa.

“Ano ka ba! Mga kaibigan mo sila. Wala na akong ibang kaibigan kundi sila”

“Kaibigan ba ‘yang pinagtatawanan ka nila; pinapahiya?”

“Parusa ko kasi ito. May kasalanan ako na dapat kung pagdusahan.”

“Ano ba ang kasalanan mo?”

“Nagtanong kasi ako kay Baldo.”

“Anong kasalanan ‘yan? Pinagloloko lang kayo ni Baldo. Kailan naging kasalanan ang magtanong?”

“Nasa kredo namin ‘yun”

“Dapat alamin mo naman kung paano naging kasalanan ang magtanong.”

“Hindi ko magagawa yun”

“Bakit nga?”

“Kasi bawal ang magtanong kung bakit bawal magtanong.”

“Kagaguhan! Sige gumiling ka nang gumiling. Hanggang kailan ka ba sa kanya magpapauto. Hay naku. “

Bitbit ang malaking bag ni Shirley ay nagpatuloy na itong maglakad palampas kay Popo. Alam rin niya na nasa paligid lang ang ibang mga miyembro ng mga siga. Pero wala siyang pakialam. Kung tatamaan man siya ulit ng bola ay hindi na lang din niya papansinin. Balisa si Popo na naiwan sa tapat ng bahay nila Shirley habang ginagawa niya ang pang animnapu na pakembot na pag-ikot. Naisip niya bigla ang sinabi ni Shirley sa kanya. Bakit nga ba niya ito ginagawa para kay Baldo? Ano ang kanyang mapapala? Naisip niya na parang wala naman talaga. Pero pinagpatuloy pa rin niya ang pag-ikot hanggang natapos na siya sabay hubad sa dress na basang basa na ng pawis. Tinapon niya ito kay Byorn at kinuha ang kanyang bola at gloves upang lumapit muli kay Baldo. Gulat na gulat sina Byorn, Archie at Pipito kay Popo sa bilis na paglapit niya kay Baldo. Hinubad niya ang kanyang gloves at itinapon sa mukha ni Baldo ang bola. Hindi na ito naiwasan ni Baldo. Ikinabasag ito ng kanyang kunya kunyaring salamin na agad na bumagsak sa lupa. Hingal na hingal si Popo sa paghagis ng mga ito sa pinuno nang walang anuman takot gaya ng dati. Aawat sana ang tatlo pero sumenyas na lamang ni Baldo na huwag na silang makialam. May paninidigan na isinigaw ni Popo ang nais niyang sabihin hindi lang sa grupo ng mga siga ng kalye trese kundi pati na rin kay Baldo.

“BAKIT BAWAL MAGTANONG SA’YO BALDO?”

Mulat na mulat ang mga mata ng lahat sa nangyayari. Si Popo na napakaliit ay malakas na lumabad hindi lang kay Baldo kundi sa kredo. Tumahimik lang ang lahat pati si Baldo na sa malayo lang nakatingin. Dahil walang sumagot sa tanong ni Popo, agad itong binawi ang dress na binigay niya kay Byorn,isinuot itong muli at kumembot ng kumembot habang patuloy na nagsasalita.

“Ganito ba ang parusa?  Hala nakadalawa na ako Baldo. O sige kekembot ako nang kekembot. Magtatanong pa ako. Uutangin ko na ang iba mamaya sa harap ng gate nila Shirley.  Dalawang daang kembot na ang utang ko ha. Ito pa ang tanong ko. GINAGAWA MO BA KAMING TANGA?”

Tinitigan ni Baldo ang nasa lupa na niyang salamin sabay yuko para lamang apakan ito na parang isang nakakadiring ipis. Hindi pa rin siya nagsalita. Hinayaan niya pa rin si Popo.

“ Baldo alam mo, ang tanga tanga ko!  Ngayon ko lang napagtanto na matagal mo na kaming inaapak apakan gaya ng salamin na yan!,” sigaw ni Popo. “Sayo na ang gloves mo! Sayo na rin ang bola mo! Hindi ko na ‘yan kailangan! Matagal mo na kaming binobola!”

“Hulihin siya!,” sigaw ni Baldo sa ibang mga kasama na agad naman nilang ginawa. Pinagtulungan nilang hawakan si Popo. Hindi ito pumalag at pinagtawanan pa ang nangyayari.

“Ano ba ang gagawin mo sa akin Baldo? Naku tatlong daan na kembot na ang utang ko,” malakas na loob na tanong ni Popo na sadyang ikinagulat ng lahat sabay kembot ng kembot ng walang tigil. Nagtanong na naman kasi si Popo sa pinuno. Pero hindi pa rin humaharap si Baldo sa kanya kaya hindi nila alam kung ano ang reaksyon ng kanilang pinuo sa nangyayari hanggang sa magsalita na rin ito pagkapulot ng natapong bola.

“Nakakatawa Popo dahil napakadali mo pa rin talagang mapaikot. Nakalabit ka lang ni Shirley eh kumaliwa ka na sa amin.”

“Gago ka! Matagal ko na to iniisip! Byorn, Archie, Pipito! Magising na kayo! Ginagamit lang tayo ni Baldo!”

Nagtinginan ang tatlo subalit wala rin naman silang ibang ginawa pagkatapos kundi pagtulungang huwag pumalag ang kaibigan. Hindi rin naman kasi sila pwede magtanong. Ayaw nilang maparusahan at mapahiya. Patuloy na lang silang mahigpit na humahawak sa mga braso ni Popo na hindi naman nila alam kung bakit. Basta utos ito ni Baldo na kailangan nilang sundin.

“Mukhang nagiging magulo na nga ang ating pangkat,” ang sabi ni Baldo na nakatalikod pa rin. “Siguro napapanahon na rin para tayong lahat ay magpahinga.”

“Baldo! Ako ay nagnanais na malaman ang ibig mong ipahiwatig sa iyong sinabi,” sabi agad ni Archie na bumitaw sa pagkakahawak kay Popo. Nakakamangha si Archie sa pagbalangkas ng simpleng tanong na ‘ano ang iyong ibig sabihin’.

“Archie, salamat ng marami dahil hanggang sa ngayon ay nagiging isa ka pa rin sa mga matatapat sa pangkat. Alam ko na kahit kailan ay hindi ka pa napaparusahan dahil alam mo kung paano sumunod sa aking mga patakaran.”

“Tangina Baldo ang galing mo magpaikot! Gago!,” sabi ni Popo. Pero hindi naman siya pinansin ni Baldo na nakatalikod pa rin sa kanilang lahat. Patuloy pa rin si Baldo sa pagsasalita.

“Binuo ko ang Mga Siga ng Kalye trese mga ilang buwan na ang nakakaraan para magkaroon rin kayo ng kamulatan sa katotohanan. Ang alyansang ito ay sumasalamin sa riyalidad! Ito ang totoong mundo!”

“Ngayon namulat na kami Baldo. Ano magkalimutan na tayo!,” sigaw ni Popo na malaya na sa pagkakahawak sa kanya ng tatlo na balisang balisa sa nangyayari.

“Sandali,” wika ni Archie. “Mahirap magsalita dahil kailangan kong iwasan ang magtanong kaya ngayon gusto ko malaman ang ibig mo pang sabihin.”

“Wala. Ayoko na magpalawig pa. Basta ang sasabihin ko sa inyo, lumapit lang kayo sa akin. Kung sino ang lumapit sa akin at kumamay ay nais pang magpatuloy sa alyansa.”

Nagkatitigan ang lahat. Si Popo ay agad na lumayo. Hindi alam ng tatlo pa ang gagawin. Nagkabulungan sila. Hanggang sa makapagdesisyon ang tatlo. Tinulak nila si Archie bilang tagapagsalita. Magsasalita na sana si Archie nang biglang tumunog ang napakalakas na sirena. Napaatra ang lahat patabi ng kalsada. Limang malalaking trak ang dumaan sa kalye trese. Lulan nito ay mga malalaking kalalakihan na may mga malalaking instrument na parang manggigiba ng bahay. At sa pinakaunang pagkakataon, sumigaw si Baldo ng napakalakas hanggang halos hindi nila mapansin na humarurot na ito ng takbo patungo sa direksyon ng mga trak.

Hinabol nila si Baldo na halos mangiyak ngiyak na. Napakabilis pala nito tumakbo hanggang sa marating nila ang pinakadulo ng kalye trese. Nakakagulat sa sa parteng ito ng kalye ay may mga barungbarong na mga nakatayo. Hindi nila tinigilan sa paghabol si Baldo hanggang sa maabutan nila ito na yumakap sa isang babae at malilit na ibang bata. Lumapit silang lahat kay Baldo upang tanungin ito kung ano ang nangyayari. Alam nilang bawal ‘yun kaya hindi na nila ginawa. Si Baldo na lamang ang nagsabi na ditto siya nakatira at sila ang kanyang pamilya. Pinakilala ni Baldo ang kanyang nanay at tatay sa amin pati ang kanyang maliliit na kapatid na ngayon lamang talaga namin nakita. Talagang hindi makapaniwala ang apat na dito pala nakatira si Baldo. Kaya pala hindi siya makapag-aral. Kaya pala lagi siyang balisa. Sa isang saglit na pagpapakilala ng lahat, biglang nagkasenyasan ang lahat na tumakbo sa harapan ng kani-kanilang bahay. Hinawakan ni Baldo ang braso ni Popo at sa kabila naman ay kay Archie na dumugtong na rin kay Byorn at Pipito kasama ang iba pang mga nakatira roon. Naglakad sila at hindi kumilos na parang mag people power sa EDSA. Lumakas pa lalo ang sirena at nakita nilang huminto sa kanilang harapan ang limang trak at mga ilang bulldozer. Kung bakit naroon sila hindi  nila alam. Bawal kasi magtanong.

Naghawak bisig ang lahat ng mga tao upang harangin ang mga dumating. Karamihan sa mga yaon ay mga pulis. Ang iba naman ay mga parang usisero lamang. Matagal rin ang kanilang pagtigil sa harap hanggang sa may bumaba na mama na may hawak na parang malaking apa ng sorbetes. Nakakamangha sapagkat napalakas nito ang kanyang boses.

“Nakailang palugit na ho kayo. Bawal na ho yan. Ang kukulit na ninyo. Idedemolish na ho namin ang bahay ninyo ha. Sana ho matiwasay tayong tumabi. Nakikiusap ho kami sa inyo.”

Nagkagitgitan na sa bandang kinatatayuan nila Baldo hanggang sa may isang mama na naglakas loob na magtanong.

“Matagal na kami dito nakatira. Sino kayo para palayasin kami dito?”

“Naku ho, bawal na ho ang magtanong. Madami nang pag-uusap ang nangyari. May panuntunan ho tayong sinusunod. Ito ang katibayan o na hindi sa inyo ang lupa at kailanman ay hindi niyo pwede tanungin ang batas.”

“Gaguhan pala ito eh! Bakit naman hindi kami pwede magtanong? Eh papel lang papel na yan, galing lang naman yan sa puno yan ah! May nagtype lang niyan sa kompyuter at nilagyan ng pangalan ng pontio pilato na umagaw sa lupa namin!”

“Inuulit ko ho. Bawal na ho ang magtanong. Kaya ngayon may kautusan na ng batas na lumisan na kayo dito. Ayaw naman namin na may masaktan; ayaw namin na may maparusahan.”

“HINDI KAMI AALIS!”

Napalingon si Popo. Si Baldo ang mangiyak ngiyak na sumigaw. Napahawak ng mahigpit si Baldo sa kanya. Gayun rin si Popo, si Byorn, si Archie, at si Pipito. Sabay nilang hinarap ang mga hinayupak. Alam nila na maipagtatanggol nila ang lupa ng kanilang kaibigan at bukas na bukas din lahat sila ay bibigkas muli ng kredo dahil naiintindihan na nilang lahat ang ibig sabihin nito.

Pang-apat na Tagpo: Ang Salwal na Mukhang Itim na Gaya Niya

Narito ang mga nakaraang mga tagpo (kung sakaling di mo nasubaybayan)

PART1

PART 2

PART 3

Tinakpan ko ang aking kahubaran ng gabing yun.

Nakakahiya na nga kung iisipin pero hinayaan ko na lang ang mga unan at kumot ko na gawin ito para sa akin; ang pilitin na takpan ako nang takpan kahit wala naman akong pakialam. Sa ngayon sila na lang talaga ang masugid na mga tagabantay ko na baka raw na mapulmonya ako sa pagwawagayway ng aking kahubaran sa tapat ng bentilador. Sila sina unan at kumot; ang pinakauna kong nakilala kahit noong wala pa akong muwang. Kakalabas ko pa lang noon kay mommy. Sinampal ang pwet ko ng hayup na midwife sa health center. Nakatatlong hampas ang puta kaya napaiyak ako ng sobra sobra sa sakit na hindi ko alam sa mga panahon na iyon kung bakit ito ang lubos na ikinatuwa ni mommy. 

Agad akong nadikit kay unan na walang pagdadamot na nagpahiga sa malambot kung ulo kasama si kumot na lubos ang kagalakan pa na yakapin ako hanggang sa maramdaman ko ang init; ang sarap na mayakap. Pero ilang taon na rin ang nakakalipas, pagkatapos naman ako sampalin ng paglisan ng itim kong salwal narito pa rin sila sa akin na buong buo na nakikiramay sa akin. Oo, si unan at kumot na lamang ang mapagsasabihan ko ng sakit na aking nararamdaman. 

Kung makakapagsalita sana sila o kung makakayakap rin sa akin na gaya ng itim kong salwal marahil magiging maayos na ako. Pero ang balat ko ata ay nagiging manhid upang sabihin na iba pa rin ang yakap ng iyong minamahal. Oo maaring mapawi ang lungkot kay unan; kay kumot pero kahit kailan ay nakamarka na ang sakit na maiwan sa aking katawan na parang naka-tattoo na pigsa na hindi nahihinog dahil parang sanlibong taon na itong pinagkaitan ng init at naghahanap ng kalinga. Ang aking balat ay talagang laging nakakaramdam ng lamig na parang nahawa na rin ang puso ko. Lumalamig na rin siya kahit ano pa ang ipilit na pagpapalambot ni unan; kahit ano pang higpit ng yakap ni kumot. Pakiramdam ko, isa pa rin akong bangkay at ang lamig na lamig ko; nagyeyelo; nangungulila sa kawalan ng pinakamamahal kong itim na salwal.


Ang totoo, ang lamig ng aking puso ay walang anumang makakapagbaba ng temperatura. Minsan lumapit si sando, si t-shirt, si polo shirt, at si jacket. Mga nabili ko sila mga ilang taon na ang nakakaraan. Matagal tagal rin silang aaligid pero kahit kailanman ay hindi nagmatyag.



“I am always there for you friend,” ang sabi ni sando pero kahit ano pa ang ibig sabihin noon, hindi ko inisip na. Wala naman kasi talaga siyang pakialam at kung meron man, dadampi lang siya sa balat ko ng ilang oras at magpupumiglas rin kapag dumami na ang nasasalo niyang pawis. Ang totoo, nariyan naman si sando pero hindi rin naman siya kailangan; hindi rin naman siya nagpaparamdam na karapat dapat siyang aalahanin pa ako.


“Ilapad mo ang pasensiya mo friend. Luwagan mo at siguradong magiging okay ka,” ang sagot naman ni t-shirt na walang ginawa kundi tingnan ang sarili kung madumi na o hindi. Siya ang pinakamadaling maghimulmol na damit ko; ang pinakamadaling maluma. Pero hindi rin naman ‘yun nakikialam sa akin. Ang gusto lang niya ay magmukha siyang bago at iwasan na mademote upang gawing pambahay kung maluma. Tahimik lang siya lalo na kung alam niya na lumilipas na ang panahon para gawin na siya pambahay.



“Gawin mong pormal ang buhay mo!,” pasigaw na pagmamayabang ni Polo shirt. Palibhasa imported kaya kakaiba kung umasta. Iniisip niya talaga na hindi pormal ang buhay ko kaya kung ano mang sakit raw ang nararamdaman ko ay ugaling squatter lang raw ‘yun.


“Kunyari ako na lang itim na salwal mo,” pabulong ni jacket habang unti unti niyang pinapasok ang kanyang sarili sa aking katawan. Sinubukan pa nga niyang gayahin ang boses ng itim kong salwal pero wala rin. Kahit pumikit pa ako, napakalamig pa rin. Wala akong ibang makita kundi ang aking sariling hubad na katawan na iniwan ng lahat ng saplot para sumama sa ibang katawan; sa mas babagay ang sukat sa kanila.Pinaghuhubad ko ang lahat ng mga lumapit; si sando, si t-shirt, si polo shirt, at si jacket. Dahil lahat sila ay parepareho din. Na iiwan ako. Iiwan naman nila akong lahat dahil sa karapat dapat nila akong iwan. O talagang napakawalang kwenta kong tao para suotin ang kahit anumang damit hanggang wala ni isa mang lilingon sa akin kundi ang sarili ko lamang na nakikita ang bukod tangi kong white briefs na kitang kita sa mga itim na ulap na patuloy na gumagambala sa aking katinuan; na hindi ko na alam kung ano ang totoo; kung dapat pa ba ako mabuhay o may iba pa na kailangan ako. Basta ang lahat sa akin ay maiitim na pangitain na di ko na kailangan pang hawakan o puntahan.



Kayakap ang sarili, binaybay ko ang kawalan sa aking panaginip upang piliting lumiwanag ang lahat; upang bumalik ang itim kong salwal sa akin. Pero hindi pa rin talaga. Hindi nagiging matulungin pati ang isip ko. Ang lahat ay pangit. Ang lahat ay hindi pabor sa akin. Hanggang sa inumaga na ako na basang basa ang unan ko sa kakaiyak ng paulit-ulit sa pangarap ko na ito lamang ang makakapawi ng kirot na aking nararamdaman sa pagkawalay niya. Tumigil na lamang ako nang mapansin ko na wala ng luhang nalabas sa mga mata ko pero hindi naman ibig sabihin nito na ayos na ako. Syet! Nariyan pa rin ang kirot sa puso ko na talagang ayaw maalis. Kahit ano pa ang kasiyahang alam ko sa mundo ay hindi ko talaga makontrol ang pagdurugo nito.


Lumabas na ang araw. Sa pagmulat ng mga mata ko, laking gulat ko sa aking nakatabi. Oo, alam ko na pinagtatapon ko sa kung saan saan ang aking mga damit. Pero, hindi ko alam kung bakit may isang grey na salwal ang masusi umakyat ng kama ko at tabihan ang hubad kong katawan. Ngayon ko lang siya nakita. Marahil isa siya sa mga salwal sa pinakailalim ng aking kabinet. Paggising ko, hinawakan ko siya. Napakagaspang ng tela; napakarami pang himulmol at halatang pinaglumaan na. Inamoy ko rin siya. Ambantot! Nakakawala ng gana kung kaya naligo na lang ako ng umagang iyon sa pag-iisip ko na baka mahugasan rin ng mabilis na pagdaloy ng tubig ang sakit na aking nararamdaman bukod sa bahong naamoy. Pero hindi pala ganun. Sa banyo, mas nangibabaw pa rin ang lamig lalo na noong natapos na akong maligo at naisipang magbihis. Sa bandang sulok ng kabinet sa dulo, parang naaaninag ko pa rin ang itim kong salwal doon na nakasampay pa rin. Nilapitan ko pero lubhang napakahirap nga talaga ang mag-isip na kunyari totoo kahit wala naman talaga roon kaya agad na bumalik ang isipan ko at tumigil sa paggawa ng mga pantasya. Wala naman talaga na siya doon at kahit kailan ay hindi na babalik. Pero sa aking paglapit sa gawing sulok na yun, hinayupak! Nakasampay doon ang grey na salwal!



Agad ko siyang hinablot na halos ikapunit ng magaspang niyang tela. Inilayo ko ang hanger sa kanya at ibinalik sa dating pagkakasampay. Gusot na gusot na naitapon ko ang grey na salwal sa sahig na siyang ikanakilabot ng puso ko nang makitang lumutang siya ng kusa sa ire at iniharap ang pwetan niya upang magkamukha; upang magsalita.


“Ako nga pala si Grey. Bago lang ako dito, pinapunta ako ni sando, t-shirt, polo shirt at jacket,” ang maamong tugod ng salwal. Matikas rin ang kanyang tindig. May katingkaran ang kulay niya at nakakamangha ang patuloy niyang paggalaw sa paligid ng kwarto ko na nakakapagpatuyo ng mga namumuong patak ng pawis ko dulot ng tirik na tirik na araw. Hindi ko alam ang sasabihin ko. Hindi dahil sa wala akong masabi kundi, parang nakakakita ako ng katiting na sulyap ni haring araw sa kanya bilang bago kong pag-asa. Sana lang hindi siya bading.

Ang Pangatlong Tagpo ng Paghahanap ko sa Itim kong Salwal

Narito ang mga nakaraang mga tagpo (kung sakaling di mo nasubaybayan)
PART1
PART 2

At bumukas nga ang gate na bumulaga sa akin na suot suot ng mama ang pinakamamahal ko; ang pinakaingat-ingatan kong itim na salwal na naging buhay ko na. Tama nga ako na siya ang kumuha ng aking salwal at sa tagpong iyon, hindi ko na kailangan pang magtago kaya agad akong tumayo mula sa halaman at naglakad palapit sa mama na abala na ngayon sa paglalagay ng kandado sa kanyang gate. Tumakbo na ako. Hindi ko na napigilan ang aking sarili para kabigin ang kanyang braso at itulak pabagsak sa kanyang sariling gate. Dumagundong. Napalakas ata ang tulak ko sa kanya. Pero wala akong pakialam. Ang mahalaga ay malaman niya na isa siyang walang hiyang tao para magnakaw ng salwal ng iba. Alam ko nasaktan siya dahil hindi niya alam kung paano niya maiunat ang parang nabali niyang balikat sa pagkakasalpok sa matibay na gate. Pero hindi siya nagsalita. Unti unti siyang tumayo. Pinagpag ang ilang alikabok sa katawan at nasimulang huminga ng malalim. Nagigiit ako sa galit. Parang naiisip ko sa sa loob loob niya ay humahalak halak siya ng napakalakas; na ako ay isang napakatangang nilalang na magtulak sa isang taong hindi ko naman kilala. Pero nanatili ako sa aking pwesto. Hinintay ko siya. Alam kong magsasalita siya. At tama ako. Bumuka ang kanyang bibig sabay hawak sa suot suot na niyang itim kong salwal.

“Talagang hindi ka nahihiya ano?,” ang mahinahon na sabi ng mama. Nakakapagtaka sapagkat sa sobrang tulak ko sa kanya ay siguro maiisip ko na gusto niya akong gantihan. Pero hindi. Mahinahon pa rin siyang sumagot at inayos ang pagkakandado ng kanyang gate.

“Gago ka! Akin na ang salwal ko!”

“Wala ka bang ibang salwal at ang akin ang pinagdediskitahan mo? Tumingin ka muna sa salamin.”

Nagulat ako sa sinabi ng mama at biglang inikot ang aking sarili sa harap ng katabing bahay na may salamin ang harap. Mula sa malayo, nakakahiyang naaninag ko ang aking sarili na may damit subalit walang suot na anumang salwal. Kitang kita ang white briefs ko lamang na suot suot. Pero wala akong pakialam. Kahit kailan ay wala naman talaga akong pakialam kung wala akong salwal. Dahil inagaw niya ito sa akin! Ang mahalaga ngayon ay maibalik niya ang salwal ko! Kaya sinubukan ko siyang muling itulak pero agad niya akong pinigilan. Hanggang sa siya mismo ang tumulak sa akin pabalik. Hindi naman ako natumba pero alam ko na ang lakas na iyon ay sapat na para malaman ko na malakas rin siya at kayang kaya akong saktan.

“Ayoko ng gulo,” ang sabi ng mama na hindi ko inaasahan na sasabihin niya sa akin ‘yun pagkatapos niya akong itulak.

“Kung ayaw mo ng gulo, ibalik mo na ang salwal ko!”

“Talaga bang gusto mo na ako ang bumalik sa kanya?”

“Ikaw ang nagnakaw. Ikaw ang bumalik!”

“Kahit kailan wala akong ninanakaw sa iyo. Kusa siyang pumunta sa akin.”

“Sa tingin mo maniniwala ako na kusa siyang pumunta sa’yo? Alam ko na kinuha mo siya sa akin! Ang kapal ng mukha mo!”

“Magalit ka ng lahat pero sinasabi ko sayo hindi ako nagsisinungaling.”

“Ibabalik mo ba ang itim na salwal ko o hindi?”

“Gusto mo ba talaga na ibalik ko siya sa’yo?”

“Akin na siya!”

“Sige. Sandali.”

Tumalikod ang mama sa akin. Bumulong siya ng dahan dahan sa itim na salwal. Medyo mahaba ang bulungan na hindi ko naman naintindihan hanggang sa mapansin ko na umiyak ang mama; mga iyak na marahan lamang at hindi gaanong kapansinpansin. Pero wala akong pakialam. Kailangan niyang isuli ang itim kong salwal. Akin siya! Wala siyang karapatan para suotin ito!

At tama nga ang aking inisip. Dahan dahan niyang hinubad ang itim na salwal. Pagkatapos tanggalin ang mga laman ng bulsa nito, unti unti niya itong itinupi na parang kanyang sariling alahas na pinakamamahal. Mangiyak ngiyak niya itong ginawa hanggang sa maiporma sa kanyang palad ang pulidong pagkakatupi ng salwal. Iniabot niya ito sa akin.

“Ayan na ang itim na salwal. Ayoko na ng gulo. Sayo na siya.”

Hindi na ako nagsalita at hinablot ang itim kong salwal. Niyakap ko siya ng napakahigpit. Salamat! Salamat at nagkasama tayong muli. Salamat at narito ka na naman. Salamat salamat salamat.

Pagkatapos kung matanggap ang damit ay agad akong tumalikod sa nananangis na walang salwal na mama. Hindi ko na siya kailanman nilingon. Basta ang mahalaga ay mauuwi ko na ang itim kong salwal. Mahigpit ko siyang hinawakan at sinabi ko sa aking sarili na kahit kailan ay hindi ko na ito iwawala. Kahit kailan ay hindi ko na ito hahayaang nakasampay sa labas. Kahit kailan ay lagi ko itong susuotin.

Pumasok ako ng bahay at agad na dumiretso sa aking kwarto. Nagulat ang lahat ng aking ibang mga damit. Sa isip ko nagpapalakpakan silang lahat sa pagbabalik ng aking itim na salwal pero ang totoo lahat sila ay tahimik. Muling tumubo ang mga mata sa kanila para titigan ang pagdating ng dati nilang kasama; ang aking pinakapaborito at pinakamamahal na itim na salwal. Nilabas ko agad ang natatanging hanger na nakalaan sa salwal at isinibit ko siya roon. At sa napakatagal na panahon, parang nagpawi ako ng mga iilang agiw sa sulok sa dulo ng aking kabinet para malagay ang itim kong salwal. Kay ganda talagang pagmasdan! Sa wakas narito ka na aking pinakamamahal. Hinding hindi ka na mapupunta kaninuman.

Sa pagkakahiga ko ng gabing yaon, hindi ako nakuntento sa pagkakakita ko ng ilang mga gusot na parte ng salwal ko kaya bumangon ako para ayusin ang plantsahan at spray para tuluyang mapakita ang kabuuang ganda ng salwal. Sa pagkatagal tagal na paghihintay ko, muli na naman akong nagkabuhay sa paghagod sa pagplantsa ng bawat hibla niya mula beywang niya hanggang paa. Ginawa ko ito ng dahan dahan at paulit ulit kahit ako pa ay mapagod. Sa pakiramdam ko, alam ko na kahit ano pa ang pagod na yaon, katumbas naman ito ng aking kaligayahan na masuot siyang muli kinabukasan o kahit habambuhay.

Naligo ako kinabukasan. Buong giliw kong kinuskos ang aking mga binti at sinigurado na malinis ang aking kasingitan. Dalawang beses pa nga ako nagsabon at pagkabanlaw ko nang maigi ay pinunasan ko ang aking buong katawan ng malinis na tuwalya. Dumiretso agad ako sa kwarto at nagsuot ng pinakabago kong briefs. Nagpunas ng basang ulo at isinampay ang tuwalya. At pagkaharap ko sa kabinet, naisip ko na sa wakas! Masusuot na rin kitang muli! Ang aking itim na salwal! Ang aking pinakamamahal!

Lumapit ako sa kabinet. At kinuha ng dahandahan ang pinakamagandang hanger na pinagsasabitan niya. Unti unti kong kinuha ang itim kong salwal na napansin ko agad na wala ni isang gusot. Napangiti ako dahil alam ko na talagang naplantsa ko siya ng mabuti. Alam ko na napakaganda itong suotin. Hindi ko na siya pinagpag dahil alam ko na wala siya ni isang alikabok. Isinuot ko siya ng dahan dahan; nang may pag-iingat; nang may pagmamahal hanggang sa isang saglit na pagsuot ko nito, bigla akong napatigil. Sa pag-angat ko sa kanya sabay sarado ng butones nito napansin ko ang kakaibang luwag; ang luwag luwag na ng salwal sa akin! Pumayat ba ako? Bakit anluwag luwag na nito? Ano ang nangyari! Ano ang nangyari sa itim kong salwal!

Narinig ko bigla ang tawanan ng mga kasama kong polo shirts pati ang hiyawan ng mga maong na jeans sa gilid ng kabinet kahit ang totoo naman ay ako lang naman mag-isa sa kwarto. Pero hindi ko sila pinansin. Wala akong pakialam sa kanila. Hinablot ko na lang ang isa kong sinturon at doon ko itinali ang napakaluwag ko na itim salwal. Pagkatapos, humarap ako sa salamin. Tangina para akong nakapalda sa luwag niya! Ano ang nangyayari sa akin! Bakit ganito ang itsura niya sa akin? Hindi ko talaga maintindihan hanggang sa ilang sandal biglang gumalaw ang salwal ko. Gumalaw siya sa may bandang pwetan hanggang sa maisipan ko na silipin ito sa isang malaking salamin katabi ng aking kabinet. Ang itim kong salwal ay unti unti nagkamukha sa bandang yaon hanggang sa maaninag ko ang kanyang bibig at mga matang parang nagmamakaawa sa akin.

“Parang awa mo na. Ibalik mo na ako sa kanya.”

Gulat na gulat ako sa aking nakita. Hindi ko alam na ang isang salwal ay makakapagsalita. Pinilit kong isipin na hindi ito totoo. Sinampal sampal ko pa ang pisngi ko na baka nga sakaling panaginip lang ito. Pero hindi. Totoo nga. Sa harap ng salamin sa bandang pwetan ng suot kong salwal ay may mukha at nagsasalita. Wala na rin akong ibang nagawa kundi kausapin ito. Kahit hindi kapani-paniwala; bahala na.

“Bakit ka nagmamakaawa. Ako ang bumili sayo. Ako ang unang nakagamit sayo. Hindi ka ba kuntento na inaalagaan kita noon? Ano pa ang kulang sa akin? Sabihin mo.”

“Alam ko ‘yun. At dahil diyan, napakalaki ang aking pasasalamat sa pag-aalaga mo sa akin. Minsan nga nahihiya na ako sayo dahil parang pati ang sarili mo ay kaya mo na ibigay para sa akin.”

“Ano ba ang problema mo sa akin? Sabihin mo.”

“Ang totoo wala naman akong problema sa’yo. Sa katunayan nga, napakasarap na maging salwal mo na parang napakaperpekto ang mundo ko pero ako rin naman ay naghahanap ng mga beywang at binti na akma sa kung saan ang puso ko masaya.”

“Ano ang ibig mong sabihin?”

“Hayaan mo na akong umalis.”

“Ha? Huwag! Parang awa mo na. Huwag mo akong iwan. Ikaw lang ang salwal ko. Paano kung umalis ka na paano na lang ako. Ayoko maging hubad. Ayoko malamigan. Ayoko maging mag-isa!”

“Nahihirapan ako. Minsan ba naiisip mo rin ang sarili kong kapakanan? Ang aking sariling kaligayahan?”

“Sandali. Ganito na lang. Sabihin mo kung ano ang gusto mong gawin ko para hindi mo ko iwan. Masyado bang madiin ang pagplantsa ko sayo? Masyado bang mabasa ang pagspray ko sayo ng tubig? Masikip ba ang kabinet para sayo? Ano? Sabihin mo lang gagawin ko ang lahat para huwag ka lang umalis!”

“Kalimutan mo na lang ako. Hayaan mo na akong umalis.”

“Dahil ba sa mamang iyon? Ano ba ang meron siya na wala ako? Inaalagaan ka ba niya? Parang hindi naman.”

“Hindi naman kailanman natuturuan ang puso. Kung pwede lang sana pinili na kita.”

“Please! Ako na lang please. Ako na lang. Parang awa mo na…”

“Hindi mo talaga ako maintindihan. Siguro balang araw malalaman mo rin.  Kailangan ko na talagang umalis.”

Untiunting lumuwag ang sinturon ko at kusa na humubad ang itim kong salwal sa aking beywang. Napakalakas ang iyak ko pero parang hindi naman niya narinig. Pero batid ko na sa loob loob niya, nananangis rin siya; hindi niya lang pinapakita sa akin. Hanggang sa pangalawang pagkakataon, nang may pamamaalam niyakap niya ako ng napakahigpit. Niyakap ko rin siya. Hanggang sa unti unti na siya bumitaw sa akin at gumapang na parang may pwersa ng hangin para lumutang siya palabas ng pinto hanggang sa hindi ko na siya nakita. At pagkatapos, hubo’t hubad ako umiyak sa aking higaan na aking palagay ay katapusan na ng aking mundo.

Ang Pangalawang Subok kong Makuha ang Itim kong Salwal

Narito ang mga nakaraang tagpo (kung sakaling di mo nasubaybayan)

PART1

Nagising ako isang umaga para malaman ko sa panlabingapat na pagkakataon na wala pa rin ang aking itim na salwal sa sulok sa isang espasyo sa dulo na nakalaan lamang para sa kanya sa aking kabinet. Binibilang ko talaga ang mga araw ng pangungila ko sa kanya lalo na alam ko sa isip ko habang nakapaskel sa pinakailalim ng aking kokote ang lahat ng detalye ng pinakahuling araw na nakita ko siya. Plantsadong plantsado; walang gusot at tanging ako lamang ang makakasuot. Umaga noon, kakatapos ko lang siyang plantsahin nang halos ilang ulit dahil natatakot ako na baka masunog ko siya. Kahit nakabaliktad ang itim kong salwal sa plantsahan dahan dahan ko pa ring dinidiin ang bawat paghagod ko sa bawat sulok at parte ng nasabing damit. May pagmamahal kong inuusisa na baka magkaroon na ito ng himulmol sa patuloy na pagspray ko sa kanya ng tubig sa bawat pagtigil ng plantsa. Nakahanda na rin ang gunting upang gupitin ko ang kahit anong himulmol na makakasira sa kanya. At sa huli, pagkatapos ko itabi ang plantsa, dahan dahan ko siyang bubuklatin upang bumalik sa dati. Nakahanda na noon ang pinakamaganda kong hanger. Doon ko siya unti unting isasabit at maingat na isasampay sa nasabi kong sulok sa dulo ng parehong kabinet. Doon siya nakalagay na parang nakailaw sa aking mga mata. Nakakagalak pagmasdan ang kalinisan ng aking nagawa. Tagos sa puso ko na nararamdaman na siya ang talagang maisusuot ko hindi lang mamaya kundi sa kahit ano ko man na lakad; kahit habambuhay.

Pero untiunting nagiging transparent ang lahat. Pawala siya ng pawala sa nakikita ko hanggang sa tuluyan na siyang naglaho sa palagian kong panaginip habang nakatanga sa talaga namang bakante na espasyo ng kabinet. Wala na nga talaga siya. Hindi na siya kailanman darating.

Oo hindi siya nagpaalam. Basta lang siya nawala. Ang sabi ng mga napagtanungan kong polo shirts ko at maong pants nakita lang nila na inalis ng itim ko na salwal ang hanger sa kanya at tumalon palabas ng kwarto. Hindi na siya nagsabi kong saan pupunta o babalik pa. Ang inabutan ko na lang ay ang isang bakanteng hanger sa dulo at lahat ng kanyang mga memorya na nakapaligod sa buong kwarto ko. Masakit sa akin ang maisip na iniwan niya ako pero hindi naman ako naniniwala. Siguro dahil ayoko mas lalong masaktan. Kaya sa araw araw na nakikita ko ang sulok na 'yun, iniisip ko na nagbakasyon lang siya; babalik din siya. Pero noong mga nakaraang araw naisip ko na parang malabo na.

Umulan noon. Napakalakas. Kaya agad ko naisip ang lahat ng aking isinampay. Lumabas ako ng bahay at kinuha ang ilan kong mga polo shirts, at maong pants. Muntik na silang lahat mabasa. Laking pasalamat ko at hindi sila tuluyang nabasa. Ang iba naman ay paplantsahin ko na lang kako. Napuno ko na rin ang laundry basket ko ng mga naligtas na mga damit kaya lumingon na ako paharap ng bahay pauwi nang mapatingin ako sa sampayan ng kapit-bahay. Isang itim na salwal ang nakita ko roon na nakasampay. Ang itim kong salwal! Siya nga yun! Siya 'yun!

Agad kong ibinagsak ang dala dala kong laundry basket at kumatok sa kabilang bahay. Kailangan ko na makuha ang itim kong pantalon. Baka nilipad lang siya ng hangin at napadpad sa kapitbahay. Tama ganun nga ang nangyari. Kailangan ko na siyang makuha!

Naghintay ako na may bumukas ng pinto. Sa ilang sandali ay isang lalaki ang humarap sa akin. May katangkaran siya. Medyo maitim at may katabaan. Ngayon ko lang siya nakita kaya marahil ay bagong lipat lang. Hindi ko na tinanong kong sino siya at ano siya. Basta dineretso ko na ang aking pakay.

"Brad 'may nakita ka bang itim na salwal na naligaw sa bakuran mo?"

"Hindi ako hanapan ng mga nawawalang salwal!," galit na tugon ng mama sabay sara sana ng pinto subalit pinigilan ko ito.

"Sandali. Nakita ko kasi sa sampayan mo ang isang itim na salwal. Pwede ko ba siya makita? Kasi palagay ko akin 'yun."

"Bakit mo gusto kunin ang bagay na kusa namang umalis sa'yo?"

"Ano ho? Hindi titingnan ko lang kong siya nga 'yun."

"Bingi ka ba? Sabi ko kusa naman siyang pumunta dito sa bahay. 'Wag mo na siyang kunin. Nag-aaksaya ka lang ng panahon."

At isinara ng mama ang pinto sa harapan ko. Magnanakaw ng salwal! Mang-uumit! Sa puntong yaon alam ko na kung nasaan ang itim kong salwal. Kailangan ko lang 'yun mabawi pero paano? Sa isang iglap umuwi ako ng bahay at sinilip ang sampayan sa kabila. Baka sakali kako na makita ko muli siya at maisipan na sungkitin ko na lang. Wala na ang itim na salwal sampayan. Marahil tinago na niya. Marahil ayaw niya na makita ko pa 'yun muli.

Lumipas ang ilan pang mga buwan pero hindi ko pa rin makalimutan ang tagpo na nakita ko ang itim kong salwal sa sampayan ng kapit bahay. Mga ilang araw ko rin na tinitingnan ang kabila pero kahit kailan ay wala akong nakita ni anino ng salwal ko. Naisip ko talagang tinatago na niya ito sa akin. Sabi ko sa sarili ko, darating rin ang araw na magkikita kami at wala na akong ibang gagawin kundi bawiin ito.

Siguro nga malakas ako manalangin at nadinig agad ng panginoon ito. Nagpatawag kasi ang subdibisyon namin ng isang anniversary party sa isang private resort sa antipolo. Agad kong tiningnan ang guest list. Naroon ang kapitbahay ko. Kung kaya naisip ko agad na pag-alis niya ng bahay ng gabi na yaon ay pwede ko nang looban ang bahay niya. Napakadesperado ko na talaga at hindi ko hahayaan na palagpasin ko ang pagkakataon na wala siya sa bahay. Kukunin ko ang itim kong salwal! Nang gabi na yaon, inabangan ko siya. Nagtago ako sa may halaman sa harap ng kanilang gate. Mga ilang minuto rin akong naghintay at tiniis kahit nilalamutak na ako ng mga lamok. Pagkaraan ng ilang sandali, tumunog ang kanilang gate. Lumabas na ang mama. Sa wakas makakapasok na rin ako. Kailangan kong hanapin ang itim kong salwal. Marahil nasa kabinet lang niya 'yun.

Pero hindi. Paglabas na paglabas niya ng bahay, wala akong ibang nakita kundi ang suot suot niya. Halos mabi-ak ang puso ko.

Suot niya ang natatangi at pinakamamahal kong itim na salwal.

Ang Misteryo ng Tunog ng Kampana sa Isla Gintu (Ang Nakatagong Alamat ng Kagandahan ng Takip-silim sa Manila Bay)

Annotation:
Nagtataka ba kayo kung bakit ang ganda ng takip-silim sa Manila Bay? Ako rin. Kaya ito ang aking naisip.

Palubog na ang araw. Maririnig na naman ang misteryong tunog ng kampana sa Isla Gintu. Sa kung saan ito galing, at kung sino ang gumagawa ng misteryosong tunog ay walang makapagsasabi. Basta ang alam lamang ng lahat ng naninirahan sa isla, ito ang hudyat na magtatapos na ang araw; na maghihiwalay na ito sa dilim. Ito rin ang hudyat na kailangan nang magsiuwian ng lahat.  Mahirap kasing gabihin sa daan lalo pa't pinagbawalan na ng datu noon pa man ang kahit anumang  pagsisiga ng gaya ng mga winalis na mga dahon mula sa mga puno lalung-lalo na ang pagsisindi ng mga tuyong dahon ng niyog bilang ilaw sa dilim dahil maaaring mauwi na naman ito sa hindi mapigilang sunog. Gawa sa nipa at iilang kahoy kasi ang lahat ng kabahayan sa Isla Gintu. Sa kaunting dampi lamang ng anumang masisindihang tuyong dahon ay natitiyak ang kapahamakan ng sunog sa mga tabi-tabing kabahayan. Kaya bawal ang lahat ng uri ng pagsisiga. Kinakailangan lamang na umuwi ang lahat ng maaga bago pa man dumilim. Kung kaya sa oras na marinig ng buong isla ang tunog, mapapansing nagsisitakbuhan na ang lahat pauwi sa kani-kanilang pamamahay. Nagsisimula na ring isara ang mga bintana ng bawat kabahayan. At pagkatapos ay sinisigurado nila na nakauwi na ang lahat pagsapit ng dilim.

Sa pagtigil ng tunog ng kampana, tatahimik na ang buong isla. Ang iba'y taimtim na mag-oorasyon para sa iba't iba nilang anito upang ipanalangin ang susunod na paglabas ng araw. Ang iba nama'y mananahimik na lamang sa pagsasalo ng kanilang hapunan sa dilim at pagkatapos ay matutulog na kaagad. Ganito ang pamumuhay sa Isla Gintu.

Saan nga ba talaga nanggagaling ang misteryosong tunog ng kampana tuwing maghihiwalay ang araw at gabi? Kahit ang pinakamatanda na taga-isla ay walang maisagot dito. Basta ang sabi lamang niya, ganito na talaga ang nangyayari. Pagsapit ng paglubog ng araw ay tutunog lagi ito na maririnig ng buong isla.

Marami na rin ang nagtangka na tukuyin ang kinaroroonan ng kampana o 'di kaya kung makikinig ka sa mga nagdedebateng naggagaling-galingan sa isla ay sinasabing dapat tawagin itong misteryosong tunog lamang. Wala pa naman kasing nakakita rito. Malay raw nila baka hindi naman ito kampana. Baka raw mga malalakas na pangil ng dragon ito na naghahanda sa kanyang paglipad o di kaya'y maligno na naghahanap ng birheng mapapangasawa.

Mga ilang tao na rin ang nagtangka na hanapin ang tunog subalit nauuwi lamang sa wala dahil sa bilis na paghihiwalay ng araw sa dilim. Bawal naman kasi na magsindi ng tuyong dahon ng niyog o anumang klaseng pagsisiga. Bukod sa parusa ng datu, baka magalit din ang mga anito ang sabi naman ng matatanda.

Isang araw, isang grupo ng mga nagdedebate ay nagmungkahi sa datu na payagan sila na tukuyin ang kinaroroonan ng misteryosong tunog. Sana raw ay payagan sila na magsindi ng tuyong dahon ng niyog papunta sa kinaroroonan nito. Kailangan daw nila malaman kung ano at saan nanggagaling ang tunog upang matapos na ang lahat ng mga haka-haka at walang katapusang pagtatalo.

Sa una ay hindi pumayag ang datu. Pero dahil sa nakakarinding mga pagtatalo ng mga nagdedebate sa harap ng kanyang bahay araw araw at ilang napapabalitang mga bulong ng pagpayag ng kanilang mga anito sa kanyang punong babaylan ay napilitan din siya. At para mapabilis ang lahat, pinagpasyahan niya na gawin itong isang paligsahan. Kung sinuman ang makakapagbigay ng linaw sa misteryosong tunog ay bibigyan niya ng isang ektaryang lupang pansaka. Subalit kailangan daw ang matinding pag-iingat sa pagsisindi ng tuyong dahon ng lahat ng mga kalahok.  Kailangan malayo sila sa mga kabahayan. Sumang-ayon naman ang lahat.

Dumating ang araw ng patimpalak. Halos lahat ay nagpalista; bata man o matanda. Ala-singko pa lamang ng gabi ay nagkumpulan na sila sa nakatalagang espasyo malayo sa mga kabahayan. Ang mga tuyong dahon ng niyog ay nakahanda na ring sindihan. Lahat sila'y nag-aabang sa misteryosong tunog.

Sumapit ang paglubog ng araw. Nagkatipun-tipon ang lahat. Naghihintay sa misteryosong tunog. Pagkaraan ng ilang saglit ay tumunog na ang sinasabing kampana. Isang malaking tunog ang dumagundong sa buong isla. Papikit na nakinig ang lahat ng kalahok. Kailangan nilang malaman kung saan ito galing. Nagsimulang magsindi ng sulo na gawa sa tuyong dahon ng niyog ang lahat ng kalahok at mabilis na nagsitakbuhan papunta sa kakahuyan. Hinabol nila ang tunog kung saan ito nanggagaling. Tumakbo sila nang tumakbo at napagtanto nilang lahat na nanggagaling ito sa kaloob-looban ng kagubatan. Subalit maikli lang talaga ang tunog. Hindi pa sila nakakapasok sa kakahuyan ay tumigil na ito. Kung kaya't wala rin silang natagpuan. Ang iba'y nagsipag-uwian na lamang. Lumalalim na kasi ang gabi.

Anila'y ang kagubatan ay lubhang mapanganib sa dilim. May kapre, diwata at kung anuanong engkanto ang nananahan doon. Kung kaya, ang ilang kalahok ay tinandaan na lamang ang huling puwesto nila sa may bukana ng kagubatan. Babalik raw sila roon kinabukasan para sa kasunod na tunog. Ang iba naman ay matapang na namalagi sa loob ng kagubatan gamit ang dala nilang tolda. Doon na sila magpapalipas ng gabi. Natitiyak nila na ang pagsubaybay sa tunog ng ilang gabi ay malalaman din nila ang misteryo.

Sumapit muli ang paghihiwalay ng araw ay gabi, nakinig na naman ang ibang natirang kalahok. Nakiramdam silang muli habang nakahanda na ang lahat ng kanilang mga gamit at pagkain sa susunod pa na mga gabi ng pasubaybay.

Dumagundong muli sa buong isla. Hindi na nagpatumpik-tumpik ang mga kalahok kundi sundan ito. At tama nga sila. Ang tunog ay papasok sa kagubatan. At gaya ng dati, dahil sa ikli ng tunog napatigil muli ang lahat. Marahil sa puso pa ng kagubatan malalaman ang kinaroroonan ng tunog. Nagsiuwian na ang ilan sa takot na baka nga maligno ang gumagawa ng tunog. Mga mangilan ngilan na lamang ang nanatiling matatag. Nagtayo na lamang sila muli ng tolda at buong tapang na sinabi sa sarili na kakayanin nila ito. Kakayanin nila na manatili at maglakbay muli sa susunod na paghihiwalay ng araw at gabi.

Mga ilang araw at gabi na rin ang nagdaan. Paunti na ng paunti ang mga naghahanap sa tunog hanggang sa mabawasan nang mabawasan ito mula sampu hanggang lima, lima hanggang tatlo, tatlo hanggang dalawa, hanggang sa iisa na lamang ang natira. Siya si Dagohoy. Isang binatang anak ni ka-Temyong. Payat ang kanyang pangangatawan subalit kakikitaan ng katatagan baon baon ang pangako sa ama na siya'y magbabalik para sa kasagutan. Sa katunayan, matagal nang pinapangako ng datu na ibigay sa kanila ang kanilang lupaing pataniman. Subalit hindi ito maibigay sa kadahilanang wala na sa kanila ang karapatan sa mga ito. Mga ilang buwan ang nakakaraan ay isang galyon lulan ng mga mestizo ang dumaong sa kanilang lugar dala dala ang isang batang rebulto. Sinasabing ito ang tunay na nagmamay-ari sa lahat ng lupain na agad namang pinaniwalaan ng datu lalo na ng mga taga-kapatagan. Minsan nang sila'y napadalaw sa kanilang datu ay nakakagilalas ang sinasabi niyang kalakasan sa kanyang pagtanggap sa batang rebulto. Siya raw ang panginoon ng lahat ng panginoon na mas malakas pa sa kanilang de-kahoy na mga anito na pinatapon na niya sa labas. Ang batang rebulto raw ang tunay na may karapatan sa lahat ng lupain maging sa kanilang mga buhay. Kung kaya kailangan raw nila magbayad ng buwis. Simula noon ay hindi na sila kaagad nakakagamit ng kanilang pansakang lupain. Kailangan raw muna ng paalam sa batang rebulto kapalit ng iilang pilak na katumbas ng iilang sako ng mga pinaghirapan nilang pananim. Hanggang sa ipakilala sa kanila ang salapi na gawa sa iilang piniping pilak at tanso na siyang kinakailangan upang ibayad sa tinatawag na renta. Dito nagsimula ang kanilang kalbaryo sa pagbabayad dito lalo pa't minsan ay hindi man lamang umuulan. Kaya sa gabing nagpatawag ang datu nila ng patimpalak kung saan mamimigay ng lupang pansaka ay hindi na nagpatumpik tumpik pa si Dagohoy. Ito na ang pagkakataon niya para makapagsaka na walang anumang binabayarang renta.

Sa gabing yaon, sumapit muli ang paglubog ng araw. At gaya ng inaasahan, tumunog muli ang misteryosong tunog ng kampana. Nagpakiramdam si Dagohoy. Tumakbo siya sa bawat puno na parang may hinahabol. Kailangan niyang magmadali dahil alam niyang napakaikli lamang ang tunog. Sa kanyang pagtakbo hindi na siya nag-aksaya ng oras at nagpatuloy sa paghahanap. Hinabol niya ang tunog hanggang sa makarating siya sa isang ilog. Tumigil muli ang tunog. At sa isip niya, isang panibagong gabi na naman ang naghihintay upang mahanap niya ito. Subalit habang siya'y nag-iisip sa tabi ng batis, may nakita siyang isang napakagandang dilag na naliligo roon. Laking gulat niya sapagkat hindi niya malaman kung papaano mabubuhay ang isang dilag sa loob looban ng kagubatan. Dali-dali niyang nilapitan ang dilag. Pulang pula ang kanyang mga labi at pisngi at bakas na bakas ang kagandahan nitong ngayon lamang nasilayan ng binata. Kinausap niya ito at nalamang siya si Prinsesa Susdek na anak ni Datu Karigtan ang may sakop sa kabilang banda ng buong isla. Hindi makapaniwala ang binata na may kaharian pa bukod sa kanila.

Dinala ng magandang dilag si Dagohoy sa kanilang kaharian at pinakilala sa datu. Kapansin-pansin ang karangyaan ng lugar pati na rin ang malayang paggamit  nila ng apoy sa buong kinasasakupan bilang sulo. Hindi ito pinagbabawal sa kanila.

"Ano ang iyong pakay at napadaan ka sa aking kaharian binata?" ang agad na tanong ng datu sa kanya nang magkaharap sila.

"Isa akong manlalakbay sa kabilang parte ng isla kamahalan sa ilalim ng pamumuno ni Datu Umayaw. Hinahanap ko ang kasagutan sa misteryo ng mahiwagang tunog. Isang gantimpala ang nakaabang sa akin sa kasagutan ng misteryo."

Napatawa ng malakas ang datu. Nakisabay na rin ang karamihan. Napangiti naman si Prinsesa Susdek. Napangiti rin si Dagohoy sa kanya. Pinatahimik ng datu ang tawanan ng lahat at nagsalitang muli.

"Dalhin mo ako sa iyong kaharian."

"Bakit mahal na datu? Alam niyo ang kasagutan?"

"Ako ang magsasabi sa iyong datu."

"Subalit, papaano sa akin ibibigay ang gantimpala kung kayo ang magsasabi?."

"Ibibigay ko sayo ang lahat ng iyong kahilingan na higit pa sa iyong hinahangad. Mamili ka, babae, lupa, kahit ano na nandito ay maaari mong angkinin."

Napangiti si Dagohoy at itinuro niya ang daan papunta sa Isla Gintu. Palubog na ang araw nang sila'y dumating. Subalit hindi kasiyasiya ang pagsigaw ni Datu Karigtan sa kanya upang ilabas ang kanyang kinikilalang datu. Nagulat si Dagohoy at tumakbo na lamang papunta sa kanilang pinuno. Hindi na niya pinansin ang mga nagsisilabasan na mga mandirigma ng dalawang kampo. Mabilis namang nagkaharapan ang dalawang pinuno.

"Batid ko ang sagot sa mahiwagang tunog Datu Umayaw." ang sabi ni Datu Karigtan.

"Ano ang kasagutan?"

Tuluyan nang lumubog ang araw kasabay ng pagdagundong ang misteryosong tunog sa isla.

"Ang kasagutan ay may kaukulang halaga Datu Umayaw."

"Ibibigay ko ang isang ektarya kong lupain sa iyong kasagutan Datu Karigtan."

Napatawa ng malakas si Datu Karigtan.

"Hindi ako nag-aasam ng papatakpatak lamang na kayamanan."

"Kung gayon, ano ang iyong nais?"

"Nais kong mapasailalim ka sa aking kapangyarihan bilang iyong Rajah."

"Para na ring ibinibigay ko ang lahat lahat sa isang kasagutang wala namang halaga sa aming pamumuhay. Maaari na kayong umalis."

Sa pagtigil ng misteryosong tunog nagsindihan ng sulo ang mga mandirigma ni Datu Karigtan. Agad na sumenyas si Datu Umayaw at nilabas nila ang kanilang mga sanduko. Nagsimula ang labanan na siyang kinasawi ng karamihan. Nangagsunog ang lahat ng mga kabahayan. Ang mga kababaihan ay nagtangisan. Sa kahulihulihan ay nagapi si Datu Umayaw. Binihag ng mga mandirigma ni Datu Karigtan ang lahat ng mga nakaligtas, bata man o matanda. Pwede raw kasi itong ibenta sa mga dayuhan bilang mga alipin. Subalit hindi nila binihag si Dagohoy na lubhang balisa sa lahat ng naganap. Pati ang kanyang amang si ka-Temyong ay nasawi sa labanan. Wala siyang nagawa kundi umiyak.

Pagdating nila sa kaharian ni Datu Karigtan, hindi niya alam kung ano ang kanyang gagawin. Kinasusuklaman na kasi siya ng kanyang mga kababayan na bihag. Balisang balisa siya hanggang sa mapansin siya ng Datu.

"Tama na ang hinagpis bata. Dahil sa iyo ay mas napalago ang aking kinasasakupan. Dahil diyan, gaya ng aking ipinangako, maari mong hilingin ang kahit ano sa aking kaharian. Babae? Kayamanan? Lupain?"

"Mahal na datu. Batid mo ba talaga ang sagot sa misteryosong tunog?"

Napatawa ng malakas ang datu. Ang ilan ay nakisabay rin.

"Ang totoo'y hindi ko alam."

Biglang namuo ang galit ni Dagohoy. Niloko lamang pala silang lahat nito. Subalit pinigilan na lamang niya ang kanyang sarili at nag-isip kung ano ang kanyang gagawin.

"Bata ano ba ang iyong kahilingan?"

"Mahal na datu, ibibigay mo ba ang kahit ano kong kahilingan?"

"Oo bata."

"Nais kong hingin ang kamay ng iyong anak. Si Prinsesa Susdek."

Nagulat ang datu. Subalit dahil sa kanyang pangako at gusto naman ng kanyang anak ang binata ay pumayag na rin ito. Pagkaraan ng ilang araw, ginanap ang pag-iisang dibdib ng dalawa sa kapangyarihan ng kanilang punong babaylan.

Isang madilim na gabi, sa hindi inaasahang pangyayari biglang nagkasunog sa kanilang isla. Marami ang nasawi sa trahedya kasama si Datu Karigtan. Ito rin ay kinasawi ni Prinsesa Susdek. Lubhang nalungkot si Dagohoy. Sa pagbabangon muli  ng kaharian ay tinagurian nang datu si Dagohoy subalit hindi siya naging masaya. Lubos siyang nagdadalamhati sa pagkawala ng kanyang kabiyak. Halos araw araw ay umaalay siya sa kanilang mga anito upang ibalik ang buhay ng kanyang pinakamamahal. Hanggang isang araw, nagpakita sa kanyang panaginip si Osana, ang anito ng dagat.

"Dagohoy aking butihing anak. Ano ba ang gusto mo mangyari? , ang sagot ni Osana sa hindi mabilang na pagtawag nito sa kanya.

"Parang awa mo na mahal na Osana. Gagawin ko ang lahat para bumalik ang buhay ng aking kabiyak. Ako ngayo'y nag-iisa! Hindi ko alam kung paano ako mabubuhay na wala siya!"

"Aking anak, ang buhay niya ay nakatalaga nang matapos sa tagpong ito kung kaya't hindi na maaari pa na ibalik ko pa sa iyo ang kanyang nasirang katawan."

"Gagawin ko ang lahat. Lahat lahat kahit mahagkan ko lamang siya. !"

"Batid ko ang iyong daing kung kaya't pagbibigyan ko ang iyong hiling subalit kailangan mo itong paghirapan. Matutupad lamang ang iyong kahilingan kung masasabi mo kung ano ang misteryo ng tunog bukas sa pangalawang pagsapit ng takip-silim."

Nawala na si Osana. Sa tirik na tirik na araw nagising si Dagohoy. Hindi niya alam ang susunod na gagawin.  Sumapit ang paglubog ng araw. Inabangan ni Dagohoy ang tunog at inatasan ang buo niyang hukbo na abangan ang misteryosong tunog. Gaya ng dati, dumagundong ang buong isla. Mabilis na nagsitakbuhan ang buong hukbo ni Dagohoy hanggang sa tumigil ito. Iniulat nila na sa loob ng kagubatan ang tunog.

Nagpalakad lakad si Dagohoy ng gabing yaon at nag-isip. Papasok siya sa gubat. Alam na niya kung saan siya dapat maghahanap. Kinabukasan bago pa man lumubog ang araw ay palihim siyang umalis sa kanyang bahay hanggang sa marating niya ang batis sa loob ng kagubatan. Ito ang lugar kung saan niya nasilayan ang kanyang kabiyak; ang lugar kung saan  niya malapitang narinig ang misteryosong tunog. Sa kanyang paglapit sa batis, nakita niya ang kagandahan ng lugar. Punong puno ito ng makukulay na mga bulaklak. Sa paligid ng batis ay may mga water lily na masugid na iniiwasan ng mga nagsisipaglanguyan na mga gansa. Nakinig si Dagohoy dahil baka sa ilalim ng sapa naroon ang mahiwagang tunog. Subalit wala siyang anumang narinig. Naglakad pa siya nang naglakad. Napapansin niya malapit na lumubog ang araw. Hanggang naisipan niya na umakyat sa pinakamataas na bukid. Mabilis niya itong inakyat hanggang marating niya ang pinakatuktok; isang bangin ito na maituturing kung saan pahalikhalik ang tubig dagat sa ilalim. Tanaw niya mula dito ang kabuuang isla. Subalit wala siyang naririnig pang tunog. Hanggang sa lumuhod na lamang siya at dumapa sa langit.

"Patawarin mo na ako Osana! Oo ako ang may pakana ng sunog. Ginawa ko lamang yaon sa aking paghihiganti sa datu. Masyado ko ring inasam ang kapangyarihan subalit hindi ako naging masaya!"

Palapit  na ang paglubog ng araw kasabay ng malalakas na hampas ng alon sa ilalim ng bangin. At nang ang araw ay palapit na sa kanluran ay may nagsalita mula sa kalangitan.

"Dagohoy, ako ay natutuwa sa iyong pagsisisi. Talagang ang kasakiman ay walang maididulot na mabuti."

"Patawarin mo ako Osana. Ngayon ba ay maari ko nang masilayan ang aking kabiyak?"

"Kung gayon ano ang kasagutan?"

"Hindi ko alam mahal na Osana. Pero palagay ko yaon ay nanggagaling sa dulo ng karagatang ito.”

"Ipagpaumanhin mo Dagohoy, hindi ko na maibibigay sa’yo ang iyong ninanais."

Unti-unti nang lumayo si Osana sa karagatan kahit dinig na dinig niya ang patuloy na panaghoy ni Dagohoy na matugunan ang kanyang kahilingan kasabay ng parang natutunaw na araw na palapit na sa paghalik sa dagat.

"Mahal na Osana! Pakisabi sa kanya na lubos akong nagsisisi. Mahal na mahal ko siya. Handa kong ibuwis ang buhay ko para sa kanya!"

Sa pagkawala ni Osana sa dulo ng dagat, isang tanawin ang tumambad sa harap ni Dagohoy. Tumingkad ang kulay ng langit sa tanawing kahawig ng hinagpis ng isang babaeng nasaktan; isang babaeng naulila ng ama at kabiyak. Subalit kahit ano pa mang hinagpis ito, napakaganda pa rin ng tanawin na sadyang napansin ni Dagohoy. Umaninag sa bandang ibaba ng karagatan ang mapupulang kutis ng kanyang kabiyak.

"Oh aking prinsesa! Napakasaya ko at muli kitang nasilayan! Patawarin mo ako sa lahat ng aking ginawa. Ako ay lubos na nagsisisi mahal ko! Patawarin mo ako!"

Ang sampal ng dagat ay walang pahingang humahampas hampas sa banging kinatatayuan ni Dagohoy na parang nag-aamok; nagtatawag ng galit; ng kakaibang sumpong sa kanyang malakas na hampas. Pagkatapos ng pinakamataas nitong hampas, umawat ang langit. Unti unting humina ang mga hampas ng alon; pahina ng pahina hanggang sa mapapansing umaatras na ang mga agos ng paunti unti; na parang naghihilum na mga sugat. Sa isang iglap tumahan ang dagat kasabay ng pagpula ng kalangitan. Sumabay rin sa pulang kulay ang tubig hanggang sa magsimula na namang marinig ang misteryosong tunog. Naririnig ito ni Dagohoy habang napapansin niyang pinapalutang siya ng hangin habang nakapatong sa mga malalaking nota gawa ng misteryosong tunog. Para siyang hinahatid sa dulo ng karagatan papunta sa kanyang minamahal na naghihintay sa kanya. Sa kanyang paglapit sa pinakapulang parte ng langit, sa dulo ng natatanaw na karagatan, nakita niya si Prinsesa Susdek sa pinakapula nitong kutis. Lumapit siya. Nagkayakapan sila. Isang natatanging pagtatagpo ng langit at karagatan kung saan naging pinakapula ang langit. Pinakapula sa lahat ng pinakapula;  ang kanilang pag-iibigan. Hanggang pagsapit ng ilang sandali, nagsimula nang dumilim. Tumigil na rin ang tunog.

Sa 'di kalayuan, pinababa na ng prayle ang sakristan sa tore ng malaking batingaw ng Katedral ng Maynila. Magsisimula na kasi ang pagdarasal ng Angelus na marahil ay maririnig din sa ilalim ng isang mabatong bangin kung saan nakaratay ang wala nang buhay na si Dagohoy na kahit parang pinipiga ng paunti-unti ng dagat ang kanyang duguang katawan, bakas pa rin sa kanyang mukha ang wagas at walang kaparis na  kasiyahan.#

Sa Patuloy na Paghahanap ng Aking Itim na Salwal

Strategically ang salwal ko ay laging nakasampay sa pinakadulo ng aking maliit na kabinet. Katabi ito ng mga ilang paborito kong mga polo shirt na mapapansin ko na pinaglumaan na. Nakahanger silang lahat na nakahilera na sa oras ng pagpasok ko pagsapit ng dilim kaya madali ko silang hagilapin. Pero ngayon, hindi ko pa napaplantsa ang longsleeves ko. Sa katunayan sa bag pa rin siya na nakatupi na kakagaling lang sa naglaba. Hindi ko alam kung kelan ako sisipagin para unti-unting buklatin ang pagkakatupi nito at magkalakas loob na padaanan siya ng mainit na plantsa. Siguro mamaya ko na lang gagawin. Pinansin rin ako ng ibang mga t-shirts ko sa aking harapan na pwersahan na ginawan ng utak ko ng mga mata para titigan ako ng malalim. Hoy! Alam ko mura lang kami! Pero sana isipin mo rin na nandito lang kami lagi naghihintay na suotin mo! Nakakatawa sapagkat nagawa na naman ng isip ko na isipin na talagang nagsasalita ang mga t-shirts o kahit anumang mga gamit sa bahay. Iba nga talaga siguro ang epekto ng me, myself, and I syndrome. Nakakabaliw. Pero alam niyo, mas nakakabaliw kung patuloy mong paniwalaan na talagang wala kang kasama; na talagang ikaw ay nag-iisa. Ang totoo, hindi naman talaga. Minsan kaya nakakakita ako ng isa o dalawang ipis na kasama. Lumilipad pa nga. Sa mga tuyong basura makikita ko silang mga kasama kong mga naggagapangang mga langgam. Iba ibang klase pa yan; may itim, pula, periwinkle, mahogany, soft talc, anemone, etc na sa ganitong pangungusap na ito nalaman ko na bukod sa una at pangalawa kong nabanggit walang kwenta lahat ang mga sinabi ko kulay. Pero ‘yun nga. Pinagtatanggol ko lang ang punto ko na kahit kailan ay hindi ako nag-iisa. Kung may isyu kayo doon ay papadala ko na lang ang mga kasama ko sa inyo at kayo na ang humusga.

Pero ang isyu talaga ngayon ay ang suliranin ng pagkawala niya. Oo. Ang pagkawala niya nang tuluyan sa akin; na talaga bumulabog sa aking kamalayan para kalimutan ang lahat ng aking mga kasama sa bahay. Iniisip ko, wala namang  kwenta ang lahat ng mga kasama ko dahil kahit kailan ay hindi nila ako natutulungan. Wala naman akong magawa kung ganun nga talaga kasi nga ganun nga talaga sila. May sariling mundo; may mga inaangkin din na sariling kamalayan upang mabuhay. Kaya nga siguro hindi talaga nila ako tinutulungan o di kaya hindi naman nila alam kung ako ba ay totoo o pawang isa lamang sa mga karaniwang elemento ng mundo na kinakailangan na nakatayo para mabuo ang balanse ng buhay. Nasan ka na ba? Nasan ka na itim kong salwal. Bakit ka lumayo sa akin?

Hinanap kita. Hinalukay ang iilang baul ng memorya at binaliktad ang walang katapusan kong listahan ng mga panaginip pero sa kabuuan hindi ko pa rin natutunan kung paano mawalan ng pag-asa na matukoy sa aking ulirat ang kinaroroonan niya. Alam ko kung ano siya. Alam ko kung ano ang kanyang kulay at klase. Pero bakit hindi ko siya mahanap? Ano kaya ang talagang kinabukasan niya? Naisip ko baka hindi siya talaga magtatapos sa akin at nais niya mabatid kung ano pa ang makikita niya sa labas ng apat na sulok ng aking silid. Marahil nasisikipan na siya sa hubog ng aking pwet at hita sa kakasuksok sa tuwing araw ng Lunes na kinakailangan siyang suotin sa opisina. Marahil nagtatampo na siya dahil naaalaala ko lang siya sa tuwing sasapit ang araw na ‘yun. Pero hindi. Sana nalaman man lang niya na sa kanya lagi nakareserba ang pinakadulo ng sulok ng aking kabinet. Kung babalik man siya mamaya, bukas, sa makalawa, sa susunod na buwan, o libong taon, mapagtatanto niya na sa bakanteng espasyo ng kabinet na yaon na inaagiw na ang natatanging pwesto niya sa lahat ng mga iba kung mga damit. Kahit wala silang katapusan sa pagmumura, na depensahan ang sulok na iyon ay ipinaglaban pa rin kita para malaman nila na mahalaga ka sa akin bilang aking pinakamagandang itim na salwal sa buong mundo.

Umuwi ka na.

Isang Araw sa ika-Bente Uno ng Disyembre

Annotation:
Ito ay pangalawa sa 20 kabanata ng nobela ko na pinamagatang: "Isang Araw sa ika-Bente Uno ng Disyembre"

Kabanata 2. Si Inda

Sa isang bahay malayo sa kagubatan malapit sa kanayunan malayo sa Mount Sicapoo kung saan walang anumang natitirang mga malalaking puno maliban sa mga ginunting na mga hinulmang mga halaman sa bakuran, maliliit na puno ng mangga at santol, may nakatirang mag-asawang sina Inda at Nono. Wala silang anak. Kaawa-awa ang kanilang kabuhayan. Nakakalbo na ang kanilang mga pananim, nauubos na ang kanilang mga manok, at nanunuyo na ang kanilang palaisdaan. Asin na lang ang kanilang inuulam araw araw.

Isang araw, habang walang ginagawa si Inda at si Nono naman ay nasa kanilang pananim, ay nakakita siya ng isang punso sa harap ng kanilang bahay. Ngayon lamang niya ito nakita. Parang tinumpok ito na lupa o putik na tumigas. May kataasan ito na nakatirik katabi ng puno ng santol.  Wala naman kasing magawa si Inda kaya nilapitan niya ito.

Ang punso pala ay mga limang hakbang mula sa kanilang bahay. Hanggang baywang ni Inda ito. Sa paningin ni Inda, alam niya na delikado ang kanyang ginagawa na lumapit sa punso. Sabi kasi ng mga matatanda, binabahayan ito ng mga lamang-lupa. May kaharian daw doon na namumuhay. Mga maliliit daw sila. May mga kapangyarihan. Puwede raw na bigyan ka nila ng mga kakaibang sakit kapag makaaway mo sila o kung matapakan mo naman sila, puwede ka nilang patayin.

“Tabi-tabi po …”

‘Yan raw ang dapat sabihin sa harap ng punso kung mapalapit ka dito. Dapat  daw ‘yun gawin sabi ng mga matatanda kahit na malaman mo na bahay lamang ito ng mga gumagapang na anay. Kung sa bagay, wala namang mawawala kung maniwala ka. Pero para kay Inda, naniniwala siya. Paglapit ni Inda sa punso, tumigil siya sa harap nito at sinabi ang mga kataga. Matagal rin na tinitigan ni Inda ang punso. Tumigil siya ng matagal dito. Pagkatapos ay pinaikutan niya ang bawat parte ng punso dahil baka may makita siya ritong kakaiba. May katigasan na ang lupa ng punso. Kahit anong parte ng punso ay hindi nakitaan ni Inda ng kahit isang anay o langgam. Siguro tama ang mga matatanda na may nakatira roon. Hanggang may nakita siyang malaking butas sa gitna ng punso. Malaki ang butas ng punso. Naisip ni Inda na baka ito ang pintuan ng mga lamang-lupa. Marahil dito sila pumapasok papunta sa kanilang kaharian. Nagmasid-masid muna si Inda sa paligid kung may ibang tao na maaring makakita sa kanya pero wala naman siyang nakita. Sinilip niya ang loob ng punso. Madilim sa loob. Hindi niya makita ang dulo ng butas. Parang wala namang kaharian doon. Hindi nakuntento, kinatok niya ito. Wala namang lumabas. Sumigaw rin si Inda ng “tabi-tabi po” ng paulit-ulit. Wala pa ring nangyari. Bingi siguro ang mga lamang-lupa.

Matagal din na pasigaw-sigaw si Inda sa butas ng punso. Sa ikatlo niyang lubos na pagsigaw ay humangin ng malakas. Pagkatapos ay nakarinig siya ng malakas na tunog ng lupa. Biglang napatigil si Inda. Lumayo siya sa punso. Pero wala namang nangyari sa may butas. May nahulog lang pala na isang bunga ng santol mula sa puno. Nakita niya ang nahulog na santol. Parang hinog na ito. Pinulot niya ang bunga. Alam niya na matamis ito. Kakainin niya sana ang bunga pero may naisip siya na iba. Naisipan niya na talian ang tangkay ng santol at ihulog sa butas ang prutas para malaman niya kung malalim talaga ang butas sa punso. At iyon nga ang kanyang ginawa. Ginamit niya ang tali sa tabi na dating pinagtatalian ng binenta nilang kalabaw. Inihulog ng bahagya ni Inda ang nakataling santol sa butas. Malalim na yata ang iniabot ng santol hanggang nakaramdam si Inda na nakaabot na ang bunga sa dulo. Baka wala naman talagang nilalang sa loob ng punso. Pinabalik-balik niya ang pagbawi ng tali sa loob hanggang maramdaman niya na bumigat bigla ito. Nagulat si Inda. Bigla niyang inahon ang tali. Sa sobrang puwersa niya, lumabas bigla sa punso ang dulo ng tali. Wala na ang nakataling bunga ng santol. May nakatali nang kumikinang na metal sa dulo ng tali. Isa itong binilog na ginto.

Pinakita ni Inda ang ginto sa kanyang asawa. Sobra ang pagkagulat ni Nono pagkakita ng kumikinang na metal. Sinabi ni Inda na pinadalhan lang niya ng santol ang punso pagkatapos ay pinalitan na ito ng ginto. Tinuro ni Inda ang punso. Umilaw ang mga mata ni Nono. Hinawakan niya ng mabuti ang ginto. Sinabihan niya si Inda na huwag niya ipagsabi sa mga kapit-bahay ang mga nangyari. Pupunta raw muna siya sa bayan.

Naiwan si Inda sa harap ng punso. Naisip niya na baka may nakatira talaga sa loob ng punso. Kung may nakatira man doon, baka gutom na siya, kung marami man sila, baka gutom na sila.

Pinailaliman na naman ni Inda ng santol ang punso. Habang binababa na niya ang santol naisip niya na baka magsawa na sila sa mga buto nito. Bigla niyang binawi ang santol. Pumunta siya sa bahay nila at nagtali ng asin. Kumuha rin siya ng lapis at papel. Magsusulat raw siya sa mga lamang-lupa. Pero naisip niya na baka hindi siya maintindihan. Pero sige lang, guguhit  na lang siya kasama ng kanyang sulat. Bumalik si Inda sa punso.

Gumuhit si Inda ng isang punso. Pinilit niya na maging parehas ang kanyang ginuhit. Katabi ng punso, ginuhit niya ang bunga ng santol. Sumulat si Inda sa papel:

“SANTOL. SARAP.”

Sinama ni Inda ang papel sa ipapadalang asin at santol. Nilagyan rin niya ng pangalan ang lalagyan nito na “ASIN.” Nilagyan rin niya ng lapis at malinis na papel ang kanyang ipapadala. Binaba niya ang mga ito sa punso.

Gaya ng nangyari kanina, bumigat muli ang tali. Pinalitan na naman ng ginto ang kanyang pinadala sa ilalim. Ngayon mas marami at mas kumikinang na mga ginto ang kanyang natanggap. May papel na kasama ang mga ginto. Sinulatan ng mga lamang-lupa sa ilalim ang blangkong papel na kanyang pinadala. Binasa ito ni Inda:

“ASIN. SANTOL. SARAP.”

Nagulat si Inda sa kanyang nabasa. Mayroon nilalang nga sa ilalim ng punso na namimigay ng ginto. Marunong rin pala silang sumulat. Binaliktad niya ang papel. Nakakita si Inda ng guhit.

Gumuhit rin pala ang mga lamang-lupa. Makikita sa papel ang kinopya na guhit ni Inda. Inulit lamang nila ito at tinabihan ng mas malaki pang guhit. Ang punso ay kanila pang pinalaki na halos ikapuno ng papel. Ito rin ang ginawa nila sa santol. Gumuhit pa sila ng mas malaki. Halos sumakit ang ulo ni Inda sa kakaisip. Hindi niya malaman kung totoo ba ang mga nangyayaring ito; gusto pa ba nila ng santol, asin, o ayaw na. Nasarapan kaya sila talaga sa kanyang mga pinadala kanina? Bakit kinopya lamang nila ang kanyang mga sinulat?

Bumalik uli si Inda sa bahay. Dumiretso siya sa kusina. Ang kanyang problema ay kung ano ang kanyang ipapadala sa punso. Ubos na pala ang kanilang asin. Napadala niya na palang lahat sa mga lamang-lupa. Wala na rin silang bigas. Kahit tuyo wala na rin. Dapat may ibigay siya sa mga lamang-lupa na makakain nila. Baka kasi magsawa na sila sa santol. Pero ano?

Nakarinig si Inda ng tila-ok ng manok.

Binaba ni Inda ang nakataling nagpupumiglas na manok sa punso. Pinangalanan niya ito ng “MANOK.“ Kasama ng manok ang isang malinis na papel. Alam ni Inda na matatalino ang mga lamang-lupa. Pinadala ni Inda ang lahat ng ito hanggang makaabot sa pinakailalim na parte ng punso. Gaya kanina, bumigat muli ang tali. Pinalitan na naman ng mga ginto ang kanyang pinadala. Mas marami pa ito. May papel na naman na nakasulat.

“MANOK. SARAP.”

Lubos na nagulat si Inda. Mabilis lang pala matuto ang mga lamang-lupa. Nasarapan sila ng sobra. Gusto pa nila ng manok. Habang binabasa ni Inda ang sulat, dumating na si Nono. Nakasakay siya sa kalabaw. Binili raw niya ito sa bayan kapalit ng ginto. Dala ng kalabaw ay maraming mga sako ng santol at iilang malalaking lubid. Tinagong bigla ni Inda ang mga ginto na kanyang nakuha. Lumayo siya sa punso. Tinali ni Nono ang isang sako ng santol hanggang sa puno ng santol. Pinadala niya ang isang sakong santol sa ilalim. Alam niya na papalitan ito ng mga lamang-lupa ng isang sakong ginto rin. Marami pa siyang dapat papalitan kaya minabilis niya ito. Pagdating sa ilalim, gumaan ang tali. Pagkatapos biglang bumigat. Dali-daling hinatak ni Nono ito. Walang ginto. Puro putik at mga nabubulok na bunga ng santol lamang ang mga naging laman ng sako.

Nagalit si Nono. Mga madamot pala ang mga lamang-lupa. Niloloko lang nila tayo. Sa kanyang galit pumunta siya sa bahay. Kukuha raw siya ng pala. Sisirain niya ata ang punso. Walang magawa si Inda. Habang papunta si Nono sa bahay, nakita niya na may sinulat ang mga lamang-lupa sa sako. Binasa niya ito.

“MANOK MANOK MANOK MANOK MANOK MANOK”

Nagulat si Inda sa kanyang nabasa. Sumulat ng higit sa isandaang beses ang mga lamang-lupa ng MANOK. Gusto pa pala talaga ng mga lamang-lupa ang manok. Ayaw na nila ng santol. Kailangang masabihan niya si Nono. Dapat maniwala siya. Pero sa paglabas ni Nono sa bahay ay sobra pa rin talaga ang kanyang galit. May dala siyang pala. Hindi niya pinakinggan si Inda.

Lumapit si Nono sa punso. Winasak niya ang matigas na lupa. Lumaki pa lalo ang butas ng punso. Halos naging balon na ito sa laki. Pagkatapos, nagtali muli si Nono ng lubid sa puno ng santol at tinalian niya ang sarili sa baywang sa kabilang dulo nito. Binitbit niya ang mga walang laman na sako. Pupunta raw siya sa ilalim. Siya na lang raw ang kukuha ng mga ginto. Wala naman daw mga lamang-lupa sa ilalim Baka raw mga Hapon noong unang panahon pa ang naglagay ng mga ginto sa ilalim. Hindi na niya pinakinggan si Inda. Sa suporta ng lubid, nagpailalim si Nono sa baba ng punso. Hanggang sa hindi na siya makita ni Inda mula sa ibabaw. Naghintay si Inda at pinakiramdaman ang lubid na nakatali sa puno ng santol. Hinahawak-hawakan niya ito. Wala pa ring pinagbago ang bigat ng lubid. Hanggang biglang gumaan ang lubid. Nagulat si Inda. Baka nakaabot na si Nono sa pinakailalim ng punso. Nakita kaya niya ang mga lamang-lupa? Nag-usap kaya sila? Baka binigyan nila si Nono ng mga ginto! Umilaw bigla ang mga mata ni Inda.

Nagkandahulog ang mga bunga ng santol. Biglang bumigat ang lubid. Sa sobrang bigat, halos mabunot na ang puno. Pinilit ni Inda na hatakin ang lubid. Sobra talagang bigat nito. Nakarinig siya ng sigaw ng kalabaw.

Sa ilalim ng punso, matagal talaga bago makaahon ang mabigat na dulo nito. Mabuti na lang at nakayanan ng kalabaw ang bigat. Hinatak ito  ng kalabaw hanggang sa lumabas ang iilang sako. Pinahinga ni Inda ang kalabaw at tumakbo malapit sa punso. Binuksan niya ang isang sako. Mga ginto! Libu-libong mga ginto! Sa wakas wala na silang magiging problema ni Nono! Mayaman na sila!

Binalik ni Inda ang lubid sa ilalim ng punso. Dapat lang na bumalik na si Nono sa ibabaw. Sobrang yaman na nila.

Naghintay si Inda sa wala. Hindi umahon si Nono. Natakot si Inda. Baka nahimatay na siya sa ilalim. Baka kung ano na ang nangyari sa kanya. Sinilip ni Inda ang punso. Wala naman siyang makita. Wala rin siyang marinig. Hanggang sa makatapak si Inda ng isang papel. Nahulog pala ito mula sa sako ng mga ginto. Namuti ang mga mata ni Inda. Nabasa niya.

“MANOK. SARAP.”

***********************

Nagpapasa-pasa na ang kuwentong yaon sa bawat bibig ng buong nayon. Marahil sa isang simpleng pagkapanalo lamang sa lotto ang dahilan ng kanilang swerte subalit sa sobrang pagkadamot ng matanda sa balato pinagtatagpi-tagpi na nila ang buong kuwento. Si Nanay  Inda na siya ngayong si Donya Talunay Felicidad ay siyang nagmamay-ari ng halos buong lupain ng San Roque; biyuda subalit kakikitaan ng pagiging malakas ang loob sa lahat ng bagay. Simula ng mamayapa ang kanyang asawa ay hindi na siya nag-asawa pang muli. Kung ano ang kinamatay ng kanyang kabiyak ay walang nakakaalam kaya ginawan na lamang ng kung anu-anong kuwento ang pagkamatay nito. Pinagpalit raw ng Donya ang kanyang kabiyak sa isang engkanto.

Yumaman raw si Donya Felicidad dahil sa mga kayamanan mula sa isang engkanto. Ito raw ang ginamit niyang puhunan upang lumago ang kanyang pataniman ng pinya na siyang naging isa na ngayong pinakamalaking pinyahan sa buong bansa. Habang tumatagal lumalawak ang kanyang mga pataniman hanggang sa sumabak na rin siya sa pandaigdigang merkado. Marami na siyang pinataob na mga negosyo sa parehong industriya. Ang ilang negosyo naman ay nagawa niyang bilhin dahil sa mga pagkalugi ng mga nito. Paglaon naipatayo niya ang La Felicidad Corporation and Associates, isang kompanya na sumasakop sa kabuuang network ng kanyang mga negosyo. Noong mga taong 1998, napagdesisyunan niya na mag-expand sa ibang negosyo. Katulong ang kanyang mga na-hire na mga  marketing advocates napagtanto na nasa market ngayon ang pagpapatakbo ng real estate na negosyo. Naging interasado si Donya Felicidad dito. Kumuha siya ng iilang advisors at inilahad na sa kanya ang posibleng pagpapatayuan ng kanyang pinaka-unang real estate business. Isang malawak na lupain sa gawing Luzon ang kanilang pinupuntirya na malapit sa posibleng kakatayuan ng National Highway ng gobyerno. Nakita ni Felicidad ang malaking oportunidad pagkakita pa lamang sa mga presentations ng kanyang mga empleyado. Ang lupain ay may 20 ektaryang lawak na walang sinumang nananahan maliban sa mga ligaw na mga hayop at halaman. Sapagkat malayo pa ito sa sibilisasyon, mura lamang ang presyo nito na pinagbibili na ng gobyerno. Hindi na pinatapos ni Felicidad ang presentation ay inaprubahan na niya ito at pinirmahan. Batid niya na magiging isa itong matagumpay na proyekto.

Buong galak na nakinig si Felicidad sa boardroom habang nagsasalita ang pinuno ng kanilang  proyekto. Marahil sa tagpong ito hindi na makapaghintay si Felicidad na makita ang isang komunidad na naging matagumpay ng dahil sa kanya. Iniisip niya na ito ay ang komunidad para sa mga mayayaman ng lungsod. Pinapangarap niya na ang mga kabahayan na ipapatayo rito ay para sa mga pinapangarap na mga vacation houses ng mga ilan sa mga negosyante o ‘di kaya’y mga may kaya na walang makitang angkop na lugar para sa kanilang mga pangarap na town houses. Malayo ito sa sibilisasyon subalit alam niya na maaari siyang lumikha nito sa pamamagitan ng pagpapatayo ng mga artipisyal na laot kung saan maaaring puntahan ng mga turista. Habang pinapakita ang mga draft ng planong real estate na talagang binigyan pa ng buhay ng mahusay na pagkakaguhit ng mga kilalang artist ng bansa, napapangiti siya ng bahagya sa maaaring maging tagumpay ng proyekto. Mahigit isandaang first class na mga bahay ang maaaring itayo sa lugar na yaon hindi pa dito kabilang ang 3 major pools sa bawat dimensyon ng lokasyon. Magkakaroon din ng isang malaking parke sa gitna na ihahalintulad sa Bonificio High Street sa Taguig. Dito idaraos ang anumang pagtitipon sa komunidad. Sa bandang gilid naman ay isang zoo kung saan maaaring mamasyal  ang mga bata. Lalagyan rin ng mga paaralan ang paligid ng parke, isang para sa daycare, elementarya at sekondarya. Tiyak na ito ay magiging isang magandang komunidad.

Lunes ng umaga, itinakda ang pagpunta sa site kasama ang mga inhinyero. Ito ang matagal na pinakahihintay ng matanda. Sa wakas makikita niya ang buong lugar. Inimbitahan rin niya ang lahat ng mga kanyang business partners. Isasabay na rin kasi gaganapin ang ground breaking ceremony dito. Lumipad sila gamit ang isang helikopter mula sa kanyang opisina. Alam niya na nauna na rito ang ilan sa kanyang mga tauhan upang ihanda ang pagbisita nila. Pagkaraan ay nakarating na rin sila sa lugar. Bumulaga sa kanya ang pagkamaberde ng mga tanawin. Ang bughaw na dagat na animo’y naglalaro sa mga katabing isla ay isa ring nakakamanghang tanawin.

Itinuro ng kasama nilang engineer ang lugar na pagtatayuan nila ng real estate community. Mula sa malayo, makikita na parang isa itong kumpol ng mga malalaking puno. At habang papalapit sila dito, napagtanto niya na ito ay isang kagubatan.

Bumaba sila sa isang marka na ekis na siyang inihanda na ng mga organizer ng ground breaker ceremony. Sa ’di kalayuan makikita ang mga tolda at lamesa. Pumasok kaagad ang matanda sa toldang de-aircon. Lubhang napakainit kasi ng lugar. Mga ilang sandali na rin ay magsisimula na ang ceremony. Matagal tagal rin na namalagi siya roon hanggang mapagdesisyunan niya na lumabas na rin. Nasa gitna pala sila ng isang malaking gubat. Nagtataasan ang mga puno sa paligid at kung tanggalin sila sa sitwasyong ito, pati na rin ang masayang musika na lumalabas sa malalaking speakers, maririnig mo ang mga nag-iingay na mga kulisap at huni ng mga ibon.

Tinawag na siya ng organizer upang umupo sa unahan. Marami-rami rin ang dumalo. Nakahanda na rin ang pala sa harap. Ito marahil ay magiging parte ng ground breaking. Humina na ang  musika. Sabay hudyat ng organizer sa emcee na simulan na.

“Maganda umaga sa lahat. Narito tayo ngayon upang saksihan ang ground breaking ceremony ng isa sa mga major projects ng La Felicidad Corporation and Associates. Ito ang pagpapatayo ng pinaka-una nitong LFCA Real Estates. Narito si Donya Talunay Felicidad upang magbigay ng ilang pagbati at pagkatapos itutuloy na niya ang ground breaking ceremony,” ang buong galak sa pag-announce ng emcee. Angkop na angkop ang barakong boses nito upang makatawag ng atensiyon sa lahat. Natuwa nang tuluyan ang matanda dahil sa galing ng kanyang organizer na kumuha ng isang pinakamagandang boses sa isang sikat na FM radio. Ngumiti ito sa matanda. Umiling ng bahagya ang donya sabay kuha sa mikropono.

“Salamat. Salamat sa lahat sa pagdalo. Ako ay nagagalak sapagkat kayo ay naging saksi sa pasimula ng aming proyekto upang magbigay ng bagong pag-asa sa mga naghahanap ng angkop na tahanan. Inuulit ko. Hindi ito basta bahay; isang tahanan. Alam ko na marami na ang nagsusulputang mga real estate links sa buong bansa, ang ilan sa kanila marahil ay  nakikita niyo sa mga paliparan, malls, o kahit sa mga grocery stores. Marahil nagtataka kayo kung bakit kailangan ko pang sumiksik sa industriyang ito; at pinili pa namin na malayo pa ito sa kabihasnan. Ito ay sa kadahilanang nakikita ko na hindi pa napupunan ng ibang real estate company ang talagang nais ng madla sa isang angkop na matitirhan. Hindi ito basta sa convenience lamang na kailangang maging malapit sa mga kapehan, opisina, o mga naglalakihang malls. Hindi ito basta sa affordability na kakikitaan ng maliit na espasyo na mapagkakamalan mong isang bahay ni dwarfina. Hindi rin ito basta sa designs o anumang kaartehan kung saan karamihan naman ay madaling masira. Again, this is not just for convenience, affordability, nor designs; it is because we build lives out of nothingness. Ano ang ibig kung sabihin dito?Sa  LFCA Real Estates we need not go near those malls, offices, or schools; we make them. As much as our great houses were crafted and designed by the top architects from Europe and Australia we made all in just one place; one world; one community. Imagine yourself living in a world paying with just one bill for all like doing your groceries without cash or credit cards just bringing your trolleys with what you need inside the world. The pleasure is endless with all that you can possibly think of. And this will be really be possible with  LFCA Real Estates. Thank you very much”

Kinamayan siya halos lahat ng  mga naroon. Sa lakas ng mga palakpak nasa isip na ng matanda na tiyak na magiging patok ang kanyang negosyo. Tiyak na marami ang maiingganyo.

Pagkatapos, hinawakan ng matanda ang pala sabay hukay. May binukas rin na champagne na ibunuhos sa hinukay ng pala. Ito na ngayon ang hudyat ng proyekto.

Bumalik na agad ang matanda sa toldang de-aircon. Dito niya kakausapin ang head engineers. Ipinakita sa kanya ang mapa ng lugar pati na rin ang mga iilang pictures ng mga lokasyon. Mga iilang papeles rin ay kanyang pinirmahan.

“Engineer Myers, as a head engineer may I  know hanggang kelan ang project?”

“5 years po Madam.”

“What? 5 years? Give me the timeline of the plan.”

Pinakita sa kanya ang timeline ng contruction. Napansin niya na 1 year dito ang pagpuputol sa mga puno.

“Engineer Myers, we can cut this short. 1 year is so long to get rid of the trees.”

“But it has been an estimate that it will take a year to clear…”

“We have now permission from DENR to clear the area and they did not indicate in what way it is.”

“Yes. But it will take a year to cut trees..”

“This will just take 6 months Engineer Myers. We will  burn the area.”



=katapusan ng kabanata 2 =